IV SA/Wa 440/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] grudnia 2012 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 20 marca 2013 r. oraz regulaminu Stowarzyszenia [...] i zaświadczenia Starosty C. z dnia [...] stycznia 2013 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Celem stowarzyszenia jest działalność z zakresu: 1. edukacji, oświaty; 2. krajoznawstwa i ochrony dóbr ekologicznych; 3. ochrony dóbr kultury i tradycji; 4. ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego; 5. upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także promocji i popierania inicjatyw wspomagających rozwój demokracji; 6. upowszechniania i ochrony praw konsumentów; 7. promocji i popierania integracji europejskiej oraz rozwijania kontaktów i współpracy między społeczeństwami; 8. wspomagania rozwoju gospodarczego infrastruktury technicznej i społecznej, w tym rozwoju przedsiębiorczości; 9. wspomagania rozwoju zagospodarowania obszarów wiejskich jako atrakcyjnego miejsca do życia; 10. wspomagania rozwoju wspólnot i społeczności lokalnych (§ 6 regulaminu). Stowarzyszenie realizuje swoje cele poprzez: 1. współpracę z samorządem gminnym i powiatowym; 2. współpracę z osobami i instytucjami o podobnych celach działania; 3. organizację spotkań, prelekcji, wystaw, koncertów oraz innych imprez; 4. prowadzenie działalności wydawniczej w formie niedochodowej; 5. uczestniczenie jako strona w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniach administracyjnych prowadzonych przez organy państwowe i samorządowe dotyczących mieszkańców i obszaru działania Stowarzyszenia, w szczególności w postępowaniach dotyczących: a. decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, b. decyzji o ustaleniu lokalizacji dla inwestycji znacząco oddziałującej na środowisko, w tym elektrowni wiatrowych wraz z infrastrukturą; 6. inne działania, realizujące cele regulaminowe Stowarzyszenia (§ 7 regulaminu). Działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków, a źródło jego utrzymania stanowić mają składki członkowskie (§ 5 regulaminu). Ponieważ jednak członkami stowarzyszenia nie są osoby majętne, Stowarzyszenie nie pobiera składek. Wszelkie podejmowane czynności opłacane są indywidualnie, z prawnych środków inicjatora. W ocenie strony, zwolnienie od kosztów sądowych jest zasadne przede wszystkim ze względu na brak działalności zarobkowej, brak majątku, brak składek. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy aktywności, w szczególności w zakresie udziału jako strona w postępowaniach administracyjnych kończących się decyzjami, na które przysługuje skarga do sądu administracyjnego, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów tej działalności, także kosztów udziału w postępowaniach sądowoadministracyjnych, w których dokonywana jest kontrola decyzji wydawanych przez organy administracji. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów procesu, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Z kolei, realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez ustalenie wysokości składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Jak wynika z oświadczenia z dnia 20 marca 2013 r. Stowarzyszenie [...] nie pobiera składek członkowskich, chociaż takie źródło finansowania założył ustawodawca w art. w art. 42 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach, a następnie założyciele Stowarzyszania w § 5 ust. 2 regulaminu. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem, argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 i z dnia 12 stycznia 2009 r. sygn. akt 1364/08. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek Stowarzyszenia [...] uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.