IV SA/Wa 76/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Balicka, asesor WSA Danuta Szydłowska, Protokolant Artur Dral, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2008 r. sprawy ze skargi W. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) października 2007 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej W. C. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] lipca 2006r. Wojewoda Pomorski na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r.o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm. ) i § 5 ust.i rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniureformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) stwierdził, że: Nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 83,5009 ha położona w B. stanowiąca własność M. G., o oznaczeniu w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. Tom [...] karta [...], Nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 30,2723 ha położona w B. stanowiąca współwłasność małż. M. G. i Z. G., o oznaczeniu w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. Tom [...] karta [...] podpadały łącznie pod działanie wymienionego dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że W. C. jako następca prawny po M. G. i Z. G. wniosła o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 83,5009 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. i nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 30,2723 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. nie podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ podniósł, że właścicielem pierwszego majątku był M. G., natomiast drugiego małżonkowie M. i Z. jako współwłaściciele po połowie. Zaświadczeniem z dnia [...] lipca 1946 r. Wojewódzki Urząd Ziemski G. stwierdził, że nieruchomość ziemska B. Tom [...] karta [...], położona w B. o powierzchni 113,7832 ha została przejęta na rzecz Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. W ocenie organu do rozpatrzenia sprawy niezbędne jest ustalenie zakresu uprawnień poprzedników wnioskodawczyni do nieruchomości B. Tom [...] karta [...] i z dokumentów wynika, że była ona przedmiotem współwłasności majątkowej małżeńskiej, a zatem stanowiła współwłasność łączną. Współwłasność taka charakteryzuje się tym, że rzecz będąca jej przedmiotem nie jest podzielona i każdy ze współwłaścicieli ma jednakowe prawo do całej rzeczy. Zatem nie można przyjąć, że każde z małżonków miało prawo do jednej drugiej nieruchomości tj. do 15,1361 ha. Wobec tego M. G. był właścicielem nieruchomości ziemskiej o powierzchni 83,5009 ha i współwłaścicielem nieruchomości drugiej o powierzchni 30,2723 ha. Istotne znaczenie ma kwestia przekroczenia rozmiaru łącznego nieruchomości stanowiących własność i współwłasność, a w niniejszej sprawie rozmiar ten przekroczył 100 ha. Tym samym obydwie nieruchomości podlegały przejęciu na cele reformy rolnej. Wskutek odwołania wniesionego przez W. C. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2007r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia opisał motywy zawarte w decyzji Wojewody Pomorskiego, przytoczył brzmienie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz opisał tryb postępowania właściwy dla tego rodzaju spraw. Następnie organ stwierdził, że zasadniczą kwestią jest ustalenie czy nieruchomość o powierzchni 30,2723 ha, która była przedmiotem wspólności majątkowej między małżonkami G. podlegała przejęciu na cele reformy rolnej wraz z pozostałym majątkiem stanowiącym wyłączną własność M. G. o powierzchni 83,5009 ha. Rozważył następnie różnice pomiędzy współwłasnością łączną, a ułamkową. Ta pierwsza opierała się na szczególnym stosunku osobistym, do czasu jej ustania współwłaściciele odpowiadali wobec osób trzecich całym swoim majątkiem i jednocześnie na zewnątrz każdy z nich reprezentuje niepodzielnie prawo do całego przedmiotu. Wobec powyższego przepis art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dawał podstawę do dodania powierzchni stanowiącej współwłasność małżonków do nieruchomości stanowiącej majątek odrębny M. G. Wobec tego łączny obszar obydwu nieruchomości przekraczał 100 ha, co stanowiło podstawę do przejęcia majątku. Co do kwestii zbadania charakteru nieruchomości tj. czy w całości miały charakter ziemski organ stwierdził, iż tego rodzaju żądanie nie było zawarte we wniosku wszczynającym postępowanie. Skargę na powyższą decyzję wniosła W. C., reprezentowana przez pełnomocnika, która zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 względnie art. 138 § 2 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa polegające na uznaniu przez Ministra, że przyjęcie przez Wojewodę Pomorskiego, że M. G. był właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości o łącznej powierzchni 113,7732 ha, nie stanowiło naruszenia przepisów postępowania, które winno skutkować uchyleniem decyzji Wojewody. W konsekwencji naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy tj. art. 138 § 1 pkt 2, względnie art. 138 § 2 kpa w zw. z art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, polegające na uznaniu przez Ministra, że Wojewoda Pomorski zasadnie przyjął, że nieruchomość o powierzchni 83,5009 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. i nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 30,2723 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. podpadały pod art. 2 ust. 1 pkt e) powołanego dekretu. Dalej skarga zarzuca naruszenie art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa polegające na uznaniu przez Ministra, że M. G. był właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości o łącznej powierzchni 113,7732 ha. W konsekwencji doszło do naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej polegające na uznaniu przez Ministra, że nieruchomość o powierzchni 83,5009 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. i nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni 30,2723 ha B. Tom [...] karta [...], położona w B. podpadały pod art. 2 ust. 1 pkt e) powołanego dekretu. Nadto skarżąca wskazała, że nastąpiło naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 względnie art. 138 § 2 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa, polegające na uznaniu przez Ministra, iż brak ustalenia przez Wojewodę Pomorskiego czy opisywane nieruchomości miały charakter nieruchomości ziemskich w całości lub w części, nie stanowiło naruszenia przepisów, które winno skutkować uchyleniem decyzji Wojewody. W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody Pomorskiego oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że obydwa organy błędnie przyjęły, iż należy zliczyć całą powierzchnię obydwu nieruchomości położonych w B. Przede wszystkim organy błędnie ustaliły, że M. G. był właścicielem i współwłaścicielem nieruchomości ziemskiej o łącznej powierzchni 113,7732 ha. Takie ustalenia poczynił Wojewoda, a Minister nie stwierdził uchybienia organu pierwszej instancji, a także sam dokonał własnego błędnego ustalenia. Dalej Minister błędnie podzielił stanowisko Wojewody Pomorskiego, że opisywane nieruchomości podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak również sam w identyczny sposób zastosował art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu. Tymczasem organ odwoławczy działa zarówno jako organ kontrolny, jak i zobowiązany do merytorycznego rozpoznania sprawy. Nie może ograniczyć się do rozpatrzenia zarzutów strony podniesionych w odwołaniu. Organy ustaliły, że M G. był de facto właścicielem nieruchomości o powierzchni 30,2723 ha B. Tom [...] karta [...] na zasadzie współwłasności łącznej, co dawało łącznie z majątkiem osobistym powierzchnię 113,7732 ha. Tymczasem jak wynika z zapisów księgi wieczystej małżonkowie mieli udziały w tym majątku pod jednej drugiej części. W konsekwencji M. G. był współwłaścicielem majątku B. Tom [...] karta [...] w jednej drugiej, czyli obszaru 15,13615 ha. W sumie był on właścicielem łącznie nieruchomości o powierzchni 96,62705 ha, zatem obszar nie przekraczał 100 ha. Nadto współwłasność łączna jest bezudziałowa, stąd nie można rozporządzać udziałami przed jej ustaniem. Dalej skarżąca przywołała poglądy doktryny opisujące istotę oraz różnice między współwłasnością łączną i ułamkową, konkludując, iż obydwoje małżonkowie byli właścicielami nieruchomości B. Tom [...] karta [...] na zasadzie małżeńskiej wspólności majątkowej, a zatem zarówno M. G., jak i jego żona Z. G. mieli prawo, każde, do całości nieruchomości. Cechą wspólności łącznej jest to, że występuje niejako jeden właściciel łączny w postaci małżeństwa. Skarga wywodzi, że wobec tego właściciele majątku B. Tom [...] karta [...] oraz nieruchomości B. Tom [...] karta [...] byli inni, różni. Tymczasem na cele reformy rolnej były przejmowane nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał określone normy powierzchniowe. Żadna natomiast z nieruchomości, których właścicielem były różne podmioty nie przekraczała owych norm. Nadto w ocenie skarżącej niemożliwe jest proste zliczenie obszarów obydwu nieruchomości, bowiem wyłącznie przy tożsamości podmiotów właścicieli możliwe jest ewentualne zliczenie powierzchni majątków. Przechodząc do innego rodzaju wadliwości zaskarżonej decyzji, skarżąca podkreśliła, iż zarówno Minister, jak i Wojewoda nie zbadali kwestii, czy przedmiotowe nieruchomości mają charakter ziemski, czy też nie. Na cele reformy rolnej były przejmowane jedynie nieruchomości o rolniczym charakterze. Cytując bogate orzecznictwo sądów administracyjnych skarżąca podkreśliła, że na cele reformy przejęte mogły zostać wyłącznie nieruchomości ziemskie, a więc o charakterze rolniczym, nie podpadały zaś takie, które takowego charakteru nie miały. Okoliczność ta winna zostać zbadana przez organy, niezależnie czy zostało to podniesione we wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, zajmując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W ocenie Sądu, analizowana pod tym kątem skarga W. C. zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie argumenty i poglądy prawne w niej wyrażone zasługują na uwzględnienie. Zasadniczą kwestią wymagającą bezspornego wyjaśnienia, także w oparciu o doktrynę prawa cywilnego i orzecznictwo w tej materii, jest rodzaj współwłasności jaką objęty był majątek B. Tom [...] karta [...]. Organy bowiem, jak również sama skarżąca, przyjęły, że wymieniona wyżej nieruchomość stanowiła współwłasność łączną małżonków G. wynikającą z podstawowego stosunku osobistego jakim był związek małżeński. Jednocześnie charakteryzując ten rodzaj współwłasności, organy wskazały, że dopóty trwa tak wspólność, dopóty każdy ze wspólników reprezentuje niepodzielnie prawo do całego przedmiotu. Tym samym nie jest możliwy podział nieruchomości po połowie, czyli aby każdemu z małżonków przysługiwało prawo do 15,1361 ha. Wojewoda tymczasem w uzasadnieniu decyzji podniósł, że w księdze wieczystej dla majątku B. Tom [...] karta [...] prawo własności wpisane było na rzecz M. G. i jego żony Z. z domu S. jako współwłaścicieli po połowie. Oceniając spełnienie w sprawie przesłanki tożsamości właściciela lub współwłaścicieli wynikającej z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej konieczne jest uwzględnienie, że własność i współwłasność to terminy o znaczeniu techniczno-prawnym i należy je badać według stanu na dzień wejścia w życie wymienionego aktu prawnego (tj. 13 września 1944 r.). Z tą bowiem datą podpadające pod jego działanie nieruchomości przechodziły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Decyzja wydawana na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 kwietnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm. - ma jedynie znaczenie deklaratoryjne i data jej wydania nie decyduje o przepisach prawa materialnego mogących mieć do niej zastosowanie. Co do oceny stosunków majątkowych między małżonkami konieczne będzie w dalszym postępowaniu wzięcie pod uwagę, iż do czasu unifikacji tzn. wejścia w życie dekretu z dnia 29 maja 1946 r. - Prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. Nr 31, poz. 196 z późn. zm.) tzn. do dnia 1 października 1946 r. zagadnienie ustroju małżeńskiego majątkowego regulowane było odrębnie w zależności od granicy dawnych rozbiorów Polski. W szczególności na terenach dawnego zaboru pruskiego obowiązywały przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB), które przewidywały ustrój rozdzielności majątkowej małżonków z systemem jedynie zarządu przez męża majątkiem "wniesionym" żony (vide § 1363 i następne kodeksu cywilnego niemieckiego publikowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości w tomie X Zbioru Ustaw Ziem Zachodnich " Kodeks cywilny obowiązujący na ziemiach zachodnich Rzeczpospolitej Polskiej (przekład urzędowy) Warszawa 1923 r., patrz też K. Sójka -Zielińska "Historia Prawa" Wyd. X Warszawa 2005 str. 265). Wymienione uregulowania zostały uchylone dopiero z mocy art. IV dekretu z dnia 29 maja 1946 r. - przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. Nr 31, poz. 197 z późn. zm.). Prawo małżeńskie majątkowe z dnia 29 maja 1946 r. jako ustawowy wprowadziło ustrój podziału dorobku (do chwili podziału między małżonkami istniała w zasadzie rozdzielność majątkowa - por. art. 15 i następne cytowanej ustawy, a także J. Winiarski "Prawo rodzinne" Warszawa 1980 r. str. 109-110). Wspólność ustawową małżeńską (ściśle wspólność dorobku) wprowadził zaś do powojennego systemu prawnego dopiero kodeks rodzinny z dnia 27 czerwca 1950 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 308 z późn. zm.) - por. art. 21 i następne tego aktu prawnego, który wszedł w życie z dniem 1 października 1950 r. Dopiero też z dniem 1 października 1950 r. - wprowadzona została do porządku prawnego zasada wynikająca z art. X ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 309), w myśl której "przepisy kodeksu rodzinnego stosuje się do stosunków nim objętych, chociażby powstały przed dniem wejścia w życie, jeżeli przepisy poniższe..." (por. np. art. XX....) "nie stanowią inaczej". Dla porządku dodać należy, iż z kolei z dniem 1 stycznia 1965 r. weszły w życie zarówno przepisy kodeksu rodzinnego - ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), który także obecnie przewiduje (art. 31 i następne) ustawowy system wspólności majątkowej małżeńskiej - obejmujący ich dorobek, jak i uregulowania zawarte w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuńczy, zawierające w szczególności art. V, stanowiący, iż "przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosuje się do stosunków w nim unormowanych, chociażby powstały przed jego wejściem w życie chyba, że przepisy poniższe stanowią inaczej". W tej sytuacji za nieuprawnione i nie mające oparcia zarówno w przepisach, jak również stanie faktycznym, należy uznać ustalenie organu, że majątek B. Tom [...] karta [...] stanowił współwłasność majątkową małżeńską małżonków G., skoro po pierwsze przepisy obowiązujące w dacie przejęcia majątku nie przewidywały takiej wspólności, a po drugie z dokumentów wynikało, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność po jednej drugiej części. Wadliwe ustalenie powyższej okoliczności stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania określonych w przepisach k.p.a. Tak więc organ naruszył zasady określone w treści art. 7 k.p.a., który zobowiązuje organ administracji do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, jak również art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. ustanawiające obowiązek zebrania i rozpatrzenia w wyczerpujący sposób całego materiału dowodowego oraz właściwej jego oceny. W ocenie Sądu, wobec zaistniałych wątpliwości organ winien zgromadzić materiał dowodowy, z którego wynikałoby bezspornie jakim rodzajem współwłasności objęty był majątek B. Tom [...] karta [...] w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. 13 września 1944 r), w obszerniejszym zakresie. Jeżeli natomiast uzna, że dokument znajdujący się w aktach jest wystarczającym dowodem rodzaju współwłasności tegoż majątku , nieuprawnione jest twierdzenie, że majątek ów stanowił współwłasność łączną. W razie ustalenia, iż małżonkowie G. byli współwłaścicielami nieruchomości B. Tom [...] karta [...] w częściach ułamkowych po jednej drugiej części, winien przeprowadzić analizę możliwości zastosowania art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej do przejęcia łącznie majątku stanowiącego odrębną własność jednego z małżonków i majątku, którego jest on współwłaścicielem w częściach ułamkowych z drugim małżonkiem. Wywody bowiem zawarte w zaskarżonych decyzjach opierają się na tezie, że majątek B. Tom [...] karta [...] stanowił współwłasność łączną. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania Sąd stanął na stanowisku, iż zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i jako wadliwe winny być wyeliminowane z obrotu prawnego. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), orzekł jak w sentencji. Stosownie do treści art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd orzekł o zwrocie kosztów postępowania.