IV SA/Wa 795/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 6 maja 2013 r. i regulaminu Stowarzyszenia [...] wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Wydatki na opłaty sądowe w 2012 r. pochłonęły 3.034 zł, a w bieżącym roku 900 zł. Jak wskazał wnioskodawca, przeciętnie każdy z członków musi wyłożyć na działalność Stowarzyszania 25-30 zł miesięcznie. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 13 maja 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis postanowienia doręczono skarżącemu w dniu 17 maja 2013 r. W dniu 24 maja 2013 r. (data stempla pocztowego) strona wniosła sprzeciw od postanowienia z dnia 13 maja 2013 r. W uzasadnieniu Stowarzyszenie wniosło o ponowne rozpatrzenie jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu przeprowadzenia rzetelnej analizy okoliczności przemawiających za lub przeciw zwolnieniem go od kosztów sądowych. Zwróciło się o zapoznanie się z załączonym do sprzeciwu bilansem wydatków poniesionych przez Stowarzyszenie na sprawy sądowe w 2012 r. W przedłożonym bilansie wyróżniono wydatki na opłaty sądowe (razem 2.349,00 zł), wydatki na opłaty kancelaryjne (razem 700,00 zł) oraz zwroty/straty (razem 900 zł, z tym, że 600 zł stanowić ma zwrot odroczony z związku z wniesieniem skargi kasacyjnej przez inwestora). Stowarzyszenie stwierdziło, że w związku z rzeczonym bilansem należy stwierdzić, że każdy członek Stowarzyszenia musi wyłożyć na jego działalność 25-30 zł na miesiąc. Dodało, że w bieżącym roku sprawy sądowe pochłonęły już 1.600 zł. W jego ocenie, nie można więc zarzucić Stowarzyszeniu, że na jego działalność członkowie płacą niskie składki. Zdaniem skarżącego, w postanowieniu referendarza sądowego znalazły się wyłącznie przesłanki, które przemawiać mają za nieprzyznawaniem organizacjom pozarządowym prawa pomocy. Bark jest natomiast odpowiedzi na pytanie, kiedy organizacja pozarządowa może otrzymać pomoc. W piśmie z dnia 6 czerwca 2013 r. wezwano stronę do złożenia oświadczenia wskazującego, ilu członków obecnie liczy Stowarzyszenie, nadesłania kopii uchwały określającej aktualną wysokość składki członkowskiej, a także złożenia oświadczenia, jakie działania podjęło Stowarzyszenie w ciągu ostatnich sześciu miesięcy w celu zabezpieczenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie, m.in. na występowania przed sądem jako strona. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 17 czerwca 2013 r. Stowarzyszenie poinformowało, że liczy trzynastu członków, a z rozeznania przeprowadzonego przed zaplanowanym spotkaniem członków w maju bieżącego roku, które nie doszło do skutku, wynika, że ilość członków ulegnie zmniejszeniu. Składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza dziesięć osób. Skarżący zwrócił uwagę, że wysokość składek opłacanych przez członków partii politycznych bywa niższa niż 10 zł, a dodatkowo otrzymują one milionowe dotacje z budżetu państwa. Wskazał, że na zaplanowanym we wrześniu spotkaniu członków Stowarzyszenia podjęta będzie nowa uchwała o wysokości składki członkowskiej, która z pewnością nie będzie wyższa niż 25 zł miesięcznie i będzie uiszczana przez mniejszą ilość członków. Strona podniosła także, że podejmuje działania polegające na nakłanianiu poszczególnych członków do dodatkowego finansowania np. spraw sądowych. Nadmieniła, że podjęła współprace z prawnikiem, który bezpłatnie udziela porad prawnych i sporządza skargi kasacyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Przystępując do oceny wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W., w pierwszej kolejności należy wskazać, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (art. 199 ppsa). Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W myśl art. 245 § 1 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użyty w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 ppsa zwrot "gdy wykaże" jednoznacznie wskazuje, że to na osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej ubiegającej się o przyznanie prawo pomocy ciąży obowiązek wykazania, że ziściła się przesłanka do pozytywnego orzeczenia o wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przy czym strona ubiegająca się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" Warszawa 2008 r., str. 587). W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że przed wystąpieniem o sfinansowanie z budżetu Państwa kosztów swego udziału w postępowaniu sądowym, podjął wszelkie, niezbędne kroki, aby samodzielnie pozyskać niezbędne do tego środki. Wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...]). Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Jak wynika z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza aktualnie dziesięć osób. Tymczasem, Sądowi z urzędu wiadome jest (zob. np. oświadczenia i dokumenty źródłowe złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 171/09), że składka w wysokości 10 zł miesięcznie obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem ponad cztery lata temu. Strona deklaruje wprawdzie podjęcie uchwały zmieniającej wysokość składki członkowskiej we wrześniu bieżącego roku, jednakże zastrzega z góry, że nie przekroczy ona kwoty 25 zł miesięcznie, a opłacać będzie ją mniejsza ilość członków. Nawet, jeśli w rzeczywiści już dzisiaj członkowie stowarzyszenia (lub ich część) ponoszą większe nakłady na działalność Stowarzyszenia niż tylko składka członkowska, to nie świadczy to o tym, iż wnioskodawca podjął niezbędne działania w celu zapewnienia środków na działalność regulaminową. Z pewnością za wystarczające nie mogą być uznane działania polegające na "namawianiu" członków do dodatkowego finansowania działań podejmowanych przez Stowarzyszenie. Sąd, w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, wielokrotnie już wskazywał na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku, a także okoliczności ustalone na podstawie złożonych przez stronę do akt sprawy pism i dokumentów prowadzą do wniosku, że wnioskodawca konsekwentnie dążący do stworzenia sytuacji, w której jego działalność realizowana będzie z budżetu Państwa. Nie dość, że od wielu lat Stowarzyszenie nie podejmuje uchwały nakładającej na członków obowiązek uiszczania składek członkowskim na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, to z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. wnioskować można, że nie wykazuje odpowiedniej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Z rozeznania strony przeprowadzonego przed spotkaniem, które odbyć się miało w maju bieżącego roku wynikać ma wszakże, że ilość członków Stowarzyszenia ulegnie zmniejszeniu. Skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Podnoszona natomiast w piśmie z dnia 17 czerwca 2013 r. argumentacja dotycząca sposobu finansowania partii politycznych nie ma jakiegokolwiek znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Przedstawiony zaś przez stronę bilans dowodzi tylko, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w wielu sprawach. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.