IV SAB/Wa 151/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi M. L. na bezczynność Rektora [...] w przedmiocie rozpatrzenia skargi na postępowanie pracowników uczelni postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2014 r. odrzucił skargę M. L. na bezczynność Rektora [...] w przedmiocie rozpatrzenia skargi na postępowanie pracowników uczelni. Wnioskiem z dnia 13 października 2014 r., uzupełnionym złożonym na urzędowym formularzu wnioskiem z dnia 13 listopada 2014 r., M. L. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Podał, że jest osobą długotrwale bezrobotną, bez zasiłku, w podeszłym wieku i schorowaną. Stwierdził, że utrzymuje się z "pomocy charytatywnej", której wysokość określił na "ok. 200 zł na miesiąc". Wskazał, że nie posiada żadnego majątku. W piśmie z dnia 20 listopada 2014 r. wezwano M. L. do złożenia dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody. W odpowiedzi na wskazane skarżący w piśmie z dnia 15 grudnia 2014 r. oznaczonym jako "zażalenie", wniósł o uchylenie zarządzenia o wezwaniu go do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, gdyż jest ono "nadmierne". Skarżący stwierdził, że wypełnił formularz zgodnie z wymaganiami, a żądanie dodatkowych informacji było, jego zdaniem, niesprawiedliwe. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 30 grudnia 2014 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując, że uwzględnienie wniosku nie było możliwe ze względu na niewykonanie przez skarżącego wezwania do uzupełnienia wniosku. Wskazane postanowienie doręczono skarżącemu w dniu 27 stycznia 2015 r. W dniu 3 lutego 2015 r. skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Wskazał, że postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy jest przedwczesne, ponieważ złożył na urzędowym formularzu właściwy wniosek. Do sprzeciwu dołączył kserokopię zaświadczenia z Urzędu Pracy [...] z dnia [...] stycznia 2015 r., z którego wynika, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna od dnia 24 stycznia 2008 r. i nie posiada prawa do zasiłku. W piśmie z dnia 11 lutego 2015 r. ponownie wezwano skarżącego do złożenia dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody, tj.: a) do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy (miasta); b) do nadesłania wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; c) do nadesłania zaświadczenia instytucji charytatywnej lub osoby, która udziela mu pomocy potwierdzającego, że otrzymuje on od niej pomoc charytatywną oraz wskazującego, jaka jest to pomoc; d) wobec wskazania w rubryce nr 7 formularza wniosku, że nie ma żadnych nieruchomości – do złożenia oświadczenia, gdzie aktualnie mieszka (w domu, czy w mieszkaniu) oraz jaki posiada tytuł prawny do zamieszkiwanego lokalu; e) do złożenia oświadczenia wskazującego poszczególne źródła koniecznych wydatków gospodarstwa domowego (np. opłaty za energię elektryczną, gaz, opał, leki) oraz miesięczną (lub średniomiesięczną) wysokość wydatków z każdego ze źródeł. Skarżący w piśmie z dnia 5 marca 2015 r., w odpowiedzi na opisane wezwanie wskazał, że pomoc charytatywną otrzymuje z różnych źródeł. Podał, że żona i córki mieszkają w [...]. Stwierdził, że "żadnymi opłatami się nie interesuje". Do pisma wnioskujący dołączył kserokopie: postanowienia Sądu Rejonowego dla [...]z dnia [...] sierpnia 2003 r. w przedmiocie zażalenia na postanowienie prokuratora w sprawie umorzenia dochodzenia przeciwko A. L. o przestępstwo z art. 206 § 1 Kodeksu karnego; umowy najmu z dnia [...] kwietnia 1981 r., zawartej na podstawie przydziału mieszkania z dnia [...] kwietnia 1981 r. pomiędzy [...] a A. L.; wyroku Sądu Rejonowego dla [...] z dnia [...] czerwca 2014 r. oddalającego powództwo A. L. i M. L. przeciwko [...] o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia przez wynajmującego ww. umowy najmu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W świetle art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do M. L. wezwanie z dnia 11 lutego 2014 r. Służyło ono po pierwsze, ustaleniu źródeł i rzeczywistej wielkości wpływów do budżetu domowego wnioskującego (wyciągi z rachunków bankowych, zaświadczenie o sytuacji rodzinnej, zaświadczenie instytucji charytatywnej udzielającej pomocy), po drugie weryfikacji wiarygodności jego świadczenia o sytuacji rodzinnej (zaświadczenie o sytuacji rodzinnej) i po trzecie, ustaleniu relacji wielkości środków finansowych, jakimi dysponuje skarżący do wysokości ponoszonych przez niego wydatków na konieczne utrzymanie (oświadczenie w sprawie koniecznych wydatków i oświadczenie w sprawie mieszkania). Odpowiedź udzielona przez skarżącego w piśmie z dnia 5 marca 2015 r. nie stanowi prawidłowego wykonania nałożonego nań zobowiązania. W sytuacji zaś, gdy z oświadczenia złożonego przez niego na urzędowym formularzu wynika, że jest osobą długotrwale bezrobotną, a z zaświadczenia urzędu pracy wynika, że nie otrzymuje on zasiłku dla bezrobotnych, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie mógł poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony, które nie pozwalają na ustalenie jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej, a ponadto budzą wątpliwości. Skarżący nie złożył do akt sprawy żadnego z wymaganych zaświadczeń, nie ustosunkował się do wezwania w przedstawienie wyciągów z rachunków bankowych, a zobowiązanie do wykazania źródeł i wielkości wydatków gospodarstwa domowego skwitował twierdzeniem, że nie interesuje się żadnymi opłatami. W świetle art. 246 § 1 ppsa skarżący nie jest wprawdzie zobowiązany do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, jednakże ich wykazanie musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątkowości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji dochodowej i wydatkach gospodarstwa domowego wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, M. L., najpierw zakwestionował wezwanie wystosowane do niego na podstawie zarządzenia referendarza sądowego, a następnie, odpowiadając na ponowione wezwanie do uzupełnienia wniosku, nadesłał lakoniczne oświadczenie i kserokopie dokumentów, które nie pozwalają na ustalenie jego rzeczywistych możliwości płatniczych (albo w ogóle ich nie dotyczą, albo nie odzwierciedlają aktualnej sytuacji). Skarżący, nie wykonując wezwania z dnia 11 lutego 2015 r. we wskazanym wyżej zakresie, uniemożliwił zatem określenie rzeczywistych źródeł jego utrzymania i ich wielkości, weryfikację wiarygodności podanych przez niego danych o stanie rodzinnym oraz określenie relacji pomiędzy posiadanymi środkami a niezbędnymi wydatkami. Należy powtórzyć, że z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.