IV SAB/Wa 220/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. R. na bezczynność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 3 lutego 2014 r. o stwierdzenie nieważności postanowienia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28 listopada 2014 r. odrzucił skargę Z. R. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 3 lutego 2014 r. o stwierdzenie nieważności postanowienia. Skarżący w dniu 22 grudnia 2014 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych oraz ustanowienia adwokata. Wskazał, że mieszka w lokalu kwaterunkowym o pow. 25,30 m2; nie pracuje, nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów. Ostatnim dochodem, jaki otrzymał w listopadzie 2013 r., było jednorazowe stypendium z powiatowego urzędu pracy w wysokości 988,40 zł brutto. Podniósł, że nie płaci czynszu i zadłużenie z tego tytułu wynosi ponad 60.000,00 zł. Zadłużenie z tytułu nieopłacania kosztów energii elektrycznej i gazu również wynosi ponad 60.000,00 zł. Skarżący oświadczył także, że koszty leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego za przeszłe 11 lat wynoszą dwa miliony nowych złotych. Pismem z dnia 16 stycznia 2015 r. wezwano skarżącego do przedstawienia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest do: 1. złożenia oświadczenia o źródłach jego utrzymania w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości tych źródeł utrzymania (w szczególności należało wyjaśnić, skąd skarżący czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych; czy korzysta z pomocy finansowej lub rzeczowej rodziny lub znajomych); a jeżeli tak to z jakiej i ewentualnie w jakiej wysokości; 2. udokumentowania posiadania zadłużenia z tytułu nieopłacanych kosztów: czynszu, energii elektrycznej i gazu oraz leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego. W piśmie z dnia 27 stycznia 2015 r. skarżący oświadczył, że w ostatnich trzech miesiącach nie uzyskiwał żadnych dochodów, zasiłków, renty, alimentów, nie posiada także rodziny ani znajomych, którzy mogliby go wesprzeć finansowo. Napisał, że załącza zaświadczenie o wszczęciu postępowania egzekucyjnego przez komornika z dnia [...] października 2014 r. w J. oraz wyrok nakazowy Sądu Rejonowego [...] [...] Wydział Karny z [...] listopada 2014 r. o sygn. [...]. Ponadto skarżący złożył kolejny formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym jako wydatki miesięczne wskazał: czynsz (500 zł), gaz (100 zł), energię elektryczną (100 zł), wyżywienie (6.000 zł), leczenie (6.000 zł). Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do żądania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych referendarz wskazał, że w przedmiotowej sprawie skarżący z mocy prawa nie ma obowiązku uiszczać kosztów sądowych. Odnośnie zaś do wniosku o ustanowienie adwokata, referendarz stwierdził, że uwzględnienie go nie było możliwe z powodu niewykonania przez skarżącego wezwania do uzupełnienia wniosku. Wskazane postanowienie doręczono skarżącemu w dniu 21 kwietnia 2015 r. W piśmie z dnia 23 kwietnia 2015 r. Z. R. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 kwietnia 2015 r. Sprzeciw, złożony przez skarżącego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu, został przekazany do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 27 kwietnia 2015 r. Skarżący zażądał zwolnienia od kosztów sądowych ze względu na ciężką sytuację materialną, brak pracy i dochodów oraz jakiejkolwiek pomocy z MOPS i od innych osób. Wskazał, że jest zmuszony głodować. Stwierdził, że referendarz sądowy nie był właściwy do rozpoznania jego wniosku, a odmowa przyznania mu prawa pomocy stanowi manipulację i nadużycie prawa. W ocenie Z. R., Sąd jest zobowiązany do przyznania mu prawa pomocy, ponieważ udowodnił, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a ponadto wskazał na nowe okoliczności, uzasadniające wznowienie postępowania. Skarżący skonstatował, że odmowa uwzględnienia jego wniosku zamyka mu drogę do Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Odnosząc się zatem w pierwszej kolejności do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, należy wskazać, że przedmiotem skargi Z. R. jest bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o stwierdzenie nieważności postanowienia z dnia [...] kwietnia 2012 r., którym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającej mu dalszego prawa do renty z uwagi na brak niezdolności do pracy. Stosownie do treści art. 239 pkt 1 lit. "e" ppsa nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należy podkreślić, że zwolnienie przysługujące skarżącemu ma charakter ustawowy, co oznacza, że nie ma ona obowiązku uiszczania kosztów sądowych już od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi), poprzez cały tok tego postępowania, zarówno przed sądem pierwszej instancji - wojewódzkim sądem administracyjnym, jak też przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym. W sytuacji ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych nie wydaje się w tym zakresie odrębnego orzeczenia, bowiem skutek w postaci zwolnienia od kosztów sądowych nastąpił już w momencie wniesienia skargi. Przystępując z kolei do rozpoznania przedmiotowego wniosku w zakresie ustanowienia adwokata, w pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do Z. R. wezwanie z dnia 16 stycznia 2015 r. Wezwanie to miało na celu weryfikację wiarygodności oświadczeń strony o jej dochodach, majątku i wysokości zobowiązań. Oświadczenia skarżącego dotyczące uzyskiwanych dochodów (ich braku) oraz wydatków gospodarstwa domowego budzą wątpliwości chociażby z tego względu, że nie sposób na ich podstawie ustalić, w jaki sposób Z. R. pokrywa koszty koniecznego utrzymania. Z jednej stron skarżący podaje, że w ubiegłych latach nie pracował, a ostatnim świadczeniem, jakie otrzymał było wypłacone półtora roku temu stypendium z powiatowego urzędu pracy w wysokości 988,40 zł. Wskazuje też, że nie otrzymuje pomocy od żadnych instytucji, ani osób trzecich i musi głodować. Z drugiej strony określa wydatki gospodarstwa domowego, podając niewiarygodne kwoty kosztów wyżywienia (6.000 zł miesięcznie), czy leczenia (również 6.000 zł miesięcznie). Nie dokumentuje również w jakikolwiek sposób zadłużenia, które wedle jego oświadczeń wynosić ma przynajmniej 120.000 zł (nie licząc kosztów leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego, które określił na 2.000.000 zł). Chociaż w świetle art. 246 § 1 ppsa strona postępowania nie jest zobowiązana do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak wykazanie tych okoliczności musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątpliwości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o dochodach i sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskującego z sądem w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Należyte wykonanie wezwania z dnia 16 stycznia 2015 r. było konieczne do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych Z. R. Skarżący nie wykonał tego wezwania, przedstawiając w odpowiedzi kolejne niewiarygodne i sprzeczne ze sobą oświadczenia dotyczące źródeł utrzymania i wielkości wydatków gospodarstwa domowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego nie podał jakichkolwiek nowych okoliczności, nadal nie udokumentował też deklarowanego zadłużenia. Takie postępowanie strony wyklucza pozytywne rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania jej prawa pomocy. Jeżeli bowiem wnioskujący o przyznanie prawa pomocy uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jego sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Stwierdzenie przez skarżącego danej okoliczności we wniosku nie jest równoznaczne z jej wykazaniem. Dobitność i jednoznaczność twierdzeń wnioskodawcy nie może być traktowana przez Sąd zupełnie bezkrytycznie, zwłaszcza w sytuacji, gdy na poparcie tych twierdzeń nie przedstawiono dodatkowych informacji czy dokumentów. To, czy informacje podane przez stronę we wniosku złożonym na urzędowym formularzu są wystarczająco dokładne do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podlega zawsze ocenie rozpoznającego ten wniosek Sądu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "e" oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.