V SA/Wa 1016/11

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] marca 2011 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej pomocy finansowej na dostosowanie gospodarstw rolnych do standardów Unii Europejskiej; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. B. S. wezwana do wykazania wartości przedmiotu zaskarżenia wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Wnioskodawczyni wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z dorosłym synem, utrzymuje się z renty w wysokości 700 złotych miesięcznie oraz dochodów z gospodarstwa rolnego syna w wysokości 2000 złotych miesięcznie. Wyjaśniła, że syn posiada gospodarstwo rolnego o powierzchni 10 ha. Oświadczyła, iż zarówno ona jak i syn nie posiadają innych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Wskazała także, że jest osobą schorowaną wymagającą stałego leczenia oraz, że w 2010 roku uległa wypadkowi komunikacyjnemu. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z 30 maja 2011 r. wezwano skarżącą do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. W odpowiedzi na powyższe, skarżąca złożyła pismo procesowe z 10 czerwca 2011r., w którym podała, iż mieszka u syna w jego gospodarstwie na zasadach prawa dożywocia. Miesięczne wydatki szacuje na kwotę 2000 - 2500 złotych, na które składają się lekarstwa, ubrania, wyżywienie, media. Oświadczyła, iż zarówno ona jak i syn nie posiadają lokat bankowych i innych oszczędności pieniężnych. Wyjaśniła, iż syn otrzymuje dopłaty do gruntów rolnych oraz posiada samochód osobowy z 2004r. o wartości ok. 30.000 złotych. Do pisma załączyła raport o stanie rachunku z 10 czerwca 2011r., odcinek emerytury, decyzję w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego oraz decyzję o przyznaniu płatności do gruntów rolnych syna. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawczynię na urzędowym formularzu PPF z 25 maja 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), została wezwana do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżąca posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym oraz jakie ponosi wydatki. Wprawdzie w piśmie procesowym z 10 czerwca 2011r. wnioskodawczyni dokonała odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie podała szczegółowo struktury ponoszonych wydatków, których wysokość określiła, aż na kwotę 2000-2500 złotych miesięczne, jak również nie wykonała drugiej części zarządzenia, tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych (nadesłał jedynie dokument potwierdzający saldo), dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki, zaświadczenia o dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego. W tym miejscu przypomnieć należy, iż strona wnioskująca – na której spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winna z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winna wyjaśnić przyczyny takiego braku. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Analizując złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów wpisu sądowego i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytania o dochodach i posiadanych środkach pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawczyni – złożonego w piśmie z 10 czerwca 2011 r. i potwierdzonego jedynie raportem o stanie rachunku – iż nie posiada oszczędności, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W tym miejscu należy zauważyć, iż skarżąca mimo wezwania nie załączyła wyciągów za okres trzech miesięcy z posiadanego przez syna - z którym prowadzi gospodarstwo domowe - rachunku bankowego. Nadesłała jedynie potwierdzenie salda, co nie jest równoznaczne z wyciągiem bankowym, bowiem nie są tam uwidocznione obroty na rachunku. Skarżąca nie nadesłał także zaświadczenia z właściwego urzędu gminy potwierdzającego dochody uzyskiwane z posiadanych nieruchomości rolnych. W związku z powyższym w przedmiotowej sprawie nie można było ustalić rzeczywistych dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i jej syna. Nie można także ustalić rzeczywistych wydatków ponoszonych przez wnioskodawczynię. Należy bowiem podkreślić, że oświadczenie skarżącej wskazujące na wysokość miesięcznych wydatków w kwocie od 2000 do 2500 złotych, bez potwierdzenie części tych wydatków odpowiednimi dowodami, uznać należy za niewiarygodne. Zdaniem referendarza wskazana kwota wydatków znacznie przekraczające typowe polskie wiejskie gospodarstwo domowe. Niezależnie od powyższego warto również zwrócić uwagę, iż części ponoszonych przez skarżącą kosztów nie można uznać za wydatki niezbędne do utrzymania koniecznego. Mianowicie dotyczy to kosztów utrzymania samochodu. Wskazać bowiem należy, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.