V SA/Wa 1052/17

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. B. S. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia (...) marca 2017 r. nr (...) w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dofinansowania ze środków unijnych wraz z odsetkami postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. I. B. Systems Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. (dalej: "Skarżąca" lub "Spółka") złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że we wrześniu 2016 r. zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej z perspektywą likwidacji lub upadłości. Majątek Spółki jest zastawiony celem zabezpieczenia jej zobowiązań. Skarżąca nie posiada żadnych środków finansowych na koncie, ciążą na niej zobowiązania wobec innych podmiotów w wysokości przekraczającej 400.000 zł. Spółka jest stroną 19 postępowań sądowych. Łączna wartość przedmiotu sporu przekracza 4,5 mln zł, w tym Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, dalej "PARP", żąda zwrotu 4,2 mln zł w związku z wypowiedzeniem Spółce umów o dofinansowanie. W oświadczeniu o majątku i dochodach Skarżąca podała, iż wysokość kapitału zakładowego wynosi 6.000 zł, Spółka nie posiada środków trwałych, a w ostatnim roku obrotowym uzyskała zysk w wysokości 345.181,76 zł. Ponadto Skarżąca wskazała, iż w kasie posiada 2.196,95 zł, dysponuje towarami o wartości 71.345,99 zł, posiada należności w wysokości 24.467,94 zł oraz zobowiązania w kwocie 455.627,60 zł. Odpowiadając na wezwanie do uzupełnienia wniosku poprzez udzielenie dodatkowych informacji i złożenie dokumentów Skarżąca przedstawiła wyciągi z rachunków bankowych, kopie zeznań podatkowych CIT-(...) za lata 2015-2016 oraz deklaracji VAT-(...) składanych w 2017 r., zestawienie przychodów uzyskanych w 2016 r. z wyjaśnieniem skąd pochodzą środki na ich pokrycie oraz zestawienie aktualnych należności i zobowiązań wobec osób trzecich, kopie aktualnego wykazu środków trwałych, bilansu i rachunku zysków i strat oraz sprawozdań finansowych za lata 2015-2016, kopie zastawu na majątku Spółki na poczet zobowiązań, zaświadczenie o zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej oraz zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego przez urząd skarbowy. Spółka oświadczyła, że nie posiada lokat, udziałów, akcji, środków pieniężnych, nie posiada oraz nie zbywała w ostatnich dwóch latach nieruchomościach i ruchomościach o wartości ponad 5.000 zł, nie otrzymała pomocy publicznej w latach 2016-2017, nie składała wniosku o likwidację lub upadłość, Prezes Zarządu Spółki nie otrzymuje wynagrodzenia ani innych świadczeń w związku z pełnioną funkcją, wspólnicy nie podjęli uchwały o obowiązku dopłat. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W postanowieniu z 24 października 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wskazał, że przesłanki ustawowe przyznania prawa pomocy osobie prawnej są bardziej rygorystyczne, aniżeli przesłanki oceniane wobec osób fizycznych. Osoby prawne są bowiem jednostkami organizacyjnymi, które są wyposażone w określony majątek, prowadzą zazwyczaj działalność gospodarczą i osiągają zyski. Dlatego poza wykazaniem przesłanki materialnej (braku środków) muszą zaistnieć dodatkowe jeszcze warunki przemawiające za zasadnością uwzględnienia wniosku. Osoba prawna nie może po prostu powoływać się na to, że w danym momencie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego, lecz powinna także wykazać, że nie ma ich, pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań, aby je zdobyć na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Dodatkowo podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidywać konieczność uczestniczenia w postępowaniach sądowych i zabezpieczać na ten cel środki, stosownie do możliwości. Przerzucenie ciężaru (ryzyka) prowadzenia działalności na Skarb Państwa winno należeć do rzadkości, kiedy w inny sposób nie można zagwarantować stronie dostępu do sądu. Planowanie wydatków przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r., sygn. akt GZ 61/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. W postanowieniu z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony. Rozpoznanie skargi w niniejszej sprawie zależy od uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 2.399 zł (§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) i na obecnym etapie postępowania jest to jedyna opłata sądowa ciążąca na Skarżącej. Należy mieć również na uwadze, że przed tut. Sądem zawisło 17 spraw ze skargi ID Block Systems Sp. z o.o. w Warszawie. Łączna kwota wpisów sądowych od wniesionych 17-stu skarg wynosi 41.245 zł. Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych oraz analizując stan faktyczny ustalony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy starszy referendarz sądowy doszedł do wniosku, iż Strona nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca argumentuje, że nie posiada środków pieniężnych na rachunkach bankowych oraz majątku. Ponadto we wrześniu 2016 r. zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej i od tego czasu nie uzyskuje przychodów. Analizując sytuację majątkową Spółki wskazać należy, iż jeszcze 2016 r. Skarżąca uzyskała przychody w wysokości 749.708,03 zł oraz wypracowała dochód w kwocie 502.512,22 zł. Skarżąca wyjaśniła, że w okresie od stycznia do kwietnia 2016 r. oraz od czerwca do września 2016 r. uzyskała przychody ze sprzedaży etui zabezpieczającego karty bankomatowe. Sprzedaż odbywała się przez sklep internetowy: www.idblock.pl oraz przez sprzedaż etui wykonanych na zlecenie klientów indywidualnych. Przychód uzyskany w maju 2016 r. również pochodził ze sprzedaży etui przez sklep internetowy, a ponadto z "transakcji wiązanej" z udziałowcem występującym ze Spółki. Wyjaśniono, że udziałowiec – M. K. udzielił przy powołaniu Spółki pożyczki w wysokości 540.000 zł. Pożyczka nie została spłacona przed wystąpieniem udziałowca ze Spółki w związku z czym wspólnicy postanowili o dokonaniu transakcji wiązanej, w wyniku której Maciej Kaczmarski w rozliczeniu pożyczki otrzymał produkty Spółki w postaci etui zabezpieczającego karty bankomatowe o wartości 540.000 zł. Spółka wskazała, że z bilansowego punktu widzenia Spółka nie uzyskała przychodu, a jedynie dokonano zmniejszenia zadłużenia wobec udziałowca. Mając na uwadze złożone wyjaśnienia zauważyć należy, że M. K. został wykreślony w Krajowego Rejestru Sądowego 26 sierpnia 2016 r., a przychód w tytułu sprzedaży udziałowcowi etui Spółka uzyskała w maju 2017 r. W dniu 29 kwietnia 2016 r. PARP rozwiązała ze Skarżącą umowę o dofinansowanie ze skutkiem natychmiastowym i wezwała Spółkę do zwrotu środków na podstawie art. 207 ust. 8 pkt 1 ustawy o finansach publicznych. Wobec niewykonania wezwania, PARP w dniu 30 maja 2016 r. zawiadomiła Spółkę o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu środków pochodzących z umowy o dofinansowanie. Stwierdzić więc należy, że już w kwietniu 2016 r. Skarżąca – jako profesjonalny podmiot gospodarczy – zobowiązana była uwzględnić, że jest prowadzone wobec niej postępowanie administracyjne i jego wynikiem może być wydanie decyzji nakazującej zwrot środków finansowych, a w konsekwencji Spółka podejmie decyzję o wszczęciu postępowania sądowego, którego prowadzenie wiąże się z koniecznością ponoszenia opłat sadowych. Pomimo opisanego stanu faktycznego Spółka spłaciła zobowiązania wobec jej udziałowca zaliczając na poczet zobowiązania należność z tytułu sprzedaży towarów. W ocenie starszego referendarza sądowego skutkiem podjętych czynności było zmniejszenie zdolności płatniczych Skarżącej. Spółka nie zabezpieczyła środków pieniężnych na koszty prawdopodobnych postępowań sądowych, ale zrealizowała zobowiązania prywatnoprawne wobec swojego udziałowca. Należy również zauważyć, że Spółka nadesłała oświadczenie zarządu w sprawie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej od 30 września 2016 r. do 31 sierpnia 2018 r. Na formularzu PPPr wskazała, że stan zawieszenia działalności może przejść w likwidację albo upadłość Spółki. W sprawozdaniu finansowym za rok obrotowy od 01 stycznia 2016 do 31 grudnia 2016 roku sporządzonym 31 marca 2017 r. zarząd stwierdził, że sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuowania działalności gospodarczej przez Spółkę przez co najmniej 12 kolejnych miesięcy po dniu bilansowym, tj. 31 grudnia 2017 r. i nie są znane okoliczności, które wskazywałyby na poważne zagrożenia działalności Spółki. W pkt 2.8 sprawozdania finansowego oświadczono, że Spółka nie zaniechała i w kolejnym roku nie planuje zaniechania żadnego rodzaju działalności. W ocenie referendarza sądowego zawieszenie działalności gospodarczej w rozpoznawanej sprawie nie może przesądzić o zwolnieniu Spółki z kosztów sądowych. Zauważyć należy, że Spółka podjęła taką decyzję w 2016 r., w którym uzyskała przychody przewyższające koszty działalności. Ponadto nie podjęła działań w celu zabezpieczenia środków na ewentualne spory sądowe, przedkładając wykonanie zobowiązań prywatnoprawnych ponad zobowiązania publicznoprawne (np. opłaty sądowe). W takiej kategorii ocenić również należy podpisanie w dniu 27 kwietnia 2017 roku przez Spółkę (działającą jako "zastawca") umowy zastawu z A. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. (działającą jako "zastawnik"). Stosownie do § 1 umowy w celu zabezpieczenia wierzytelności pieniężnej zastawnika w wysokości 61.13,49 zł powstałej w wyniku realizacji usług przez zastawnika, zastawca obciąża prawem zastawu na rzecz zastawnika stan magazynowy w postaci pasków ekspozycyjnych o wartości 1.200 zł, ekspozytorów małych o wartości 1.290 zł, oraz etui zabezpieczającego na paszport (komponent) na kwotę 60.800 zł. Wartość rynkową przedmiotu zastawu strony oszacowały na kwotę 63.290 zł, a więc kwotę przewyższającą wysokość wpisów we wszystkich sprawach zainicjowanych przez Spółkę przed tut. Sądem. Podkreślić należy, że decyzja w sprawie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu została wydana przez Ministra Rozwoju i Finansów w dniu 27 marca 2017 r. Skarga na wskazaną decyzję została złożona w dniu 29 kwietnia 2017 r. Podpisując w dniu 27 kwietnia 2017 r. umowę zastawu Skarżąca priorytetowo potraktowała zobowiązania prywatne wyzbywając się lub co najmniej znacznie ograniczając możliwości wykonywania zobowiązań publicznoprawnych, w tym kosztów związanych z toczącymi się postępowaniami sądowymi. Warto w tym kontekście przywołać pogląd Sądu Najwyższego zawarty w postanowieniu z dnia 31 marca 1987 r. o sygn. akt I CZ 26/87 (OSNC 1988/7-8/103) zgodnie z którym jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Według bilansu sporządzonego na dzień 31 maja 2017 r. Spółka dysponowała aktywami obrotowymi w wysokości 102.452,10 zł, w tym zapasami o wartości 71.345,99 zł. Posiadała również należności krótkoterminowe w wysokości 20.397,18 zł. W bilansie wykazała również aktywa trwałe o wartości 6.358.539,48 zł. Stanowiły je wartości niematerialne i prawne, w tym "inne wartości niematerialne i prawne" w kwocie 757.584,76 zł. Spółka umieściła w bilansie pozycję "zaliczki na wartości niematerialne i prawne" uznając, że stanowią je nakłady na projekty patentowe podlegające aktualnie weryfikacji w Urzędzie Patentowym. Mając na uwadze wynik finansowy Spółki za rok 2016 r., informacje przedstawione przez Skarżącą oraz wynikające z przedłożonych dokumentów nie można uznać, że Spółka jest pozbawiona majątku i nie miała możliwości zgromadzenia środków w celu pokrycia kosztów postępowania sądowego. W szczególności zwrócić uwagę należy na działania Spółki, których wynikiem było zmniejszenie zobowiązań prywatnoprawnych, a podjętych w okresie, gdy Skarżąca mogła realnie przewidzieć konieczność wszczęcia postępowań sądowych, w związku z niekorzystnym zakończeniem prowadzonych wobec niej postępowań administracyjnych. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności starszy referendarz sądowy uznał, że wniosek Skarżącej o przyznanie jej prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.