V SA/Wa 1283/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Michał Sowiński (spr.), Sędzia WSA - Tomasz Zawiślak, Sędzia WSA - Jadwiga Smołucha, Protokolant specjalista - Marcin Wacławek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2018 r. sprawy ze skargi P. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy; uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez P. C. (dalej: Skarżąca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ) z dnia (...) maja 2017 r., nr (...) utrzymująca w mocy decyzję z dnia (...) maja 2015 r., nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Skarżący zwrócił się do organu z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Uzasadniając wniosek wskazał na trudną sytuację materialną i zły stan zdrowia. Do wniosku dołączył zaświadczenie lekarskie potwierdzające utrzymujące się objawy psychozy o dużym nasileniu, uniemożliwiające w pełni świadome funkcjonowanie. Zaznaczył, iż nigdy faktycznie nie prowadził działalności gospodarczej, którą zarejestrował po odstawieniu leków, w okresie nasilenia choroby, gdy nie zdawał sobie sprawy ze skutków swoich działań i nie odróżniał fikcji od rzeczywistości. Wskazał, że przebywa na rencie i jest całkowicie niezdolny do pracy co potwierdził stosownym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Przedłożył również zaświadczenie o korzystaniu z pomocy społecznej w formie zasiłków celowych specjalnych i bezpłatnych talonów obiadowych oraz o przymusowym umieszczeniu w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Po rozpatrzeniu wniosku, rozstrzygnięciem z (...) maja 2015 r., nr (...) odmówiono Skarżącemu umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Następnie, decyzją z (...) sierpnia 2016r., nr (...) utrzymano w mocy rozstrzygnięcie z (...) maja 2015 r. Organ podniósł, iż argument, że Skarżący faktycznie nie prowadził działalności gospodarczej i nie był osobą zobowiązaną do płacenia składek nie jest okolicznością uzasadniającą umorzenie należności. Wyjaśniono, że Skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości 763,00 zł netto co oznacza, że nie można uznać, iż należności są całkowicie nieściągalne. Wyjaśniono, że problemy zdrowotne, które mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, nie stanowią podstawy do umorzenia należności, a opłacenie składek w trakcie prowadzenia działalności i po jej zakończeniu jest ustawowym obowiązkiem płatnika. Organ ocenił, że zgromadzone dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych lecz było wynikiem nie opłacenia w ustawowym terminie składek. Zwrócono również uwagę, że majątek nieruchomy Skarżącego oraz na fakt, że organ posiada zabezpieczenie na tym majątku. Wyrokiem z dnia 22 listopada 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 4100/15 uchylił decyzję z dnia (...) sierpnia 2015 r. o numerze (...). Sąd wskazał, że decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania. Zarzucono, iż organ nie ustalił precyzyjnie jakie koszty Skarżący ponosi z tytułu bieżącego utrzymania tzn. jakie kwoty wydatkuje miesięcznie na ubranie i jedzenie. W decyzji nie wskazano także jaką pomoc i jak często uzyskuje z MOPS, a zwłaszcza czy jest to pomoc na określony cel. Organ nie sprecyzował także jaki majątek nieruchomy posiada Skarżący i jaka jest jego szacunkowa wartość, czy jest on zbywalny, a nadto czy Skarżący jest jego wyłącznym właścicielem. W ocenie Sądu okoliczności te wymagały ustaleń, podobnie jak okres trwania choroby skarżącego. W związku z tym Sąd wskazał, że organ winien ustalić czy w okresie kiedy Skarżący "rozpoczynał" działalność gospodarczą był już chory na (...), a nadto czy poza zgłoszeniem (zarejestrowaniem) działalności można ustalić jakieś konkretne przejawy jej prowadzenia (Skarżący twierdził, że chciał być architektem, ale nie miał żadnych uprawnień i żadnej działalności w tym zakresie nie prowadził). Podsumowując Sąd wskazał, iż ustalenia faktyczne dokonane przez organ są niepełne i niewystarczające zaś wydanie zaskarżonego rozstrzygnięcia było przedwczesne. Rozpatrując sprawę ponownie, decyzją z dnia (...) maja 2017 r., nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy rozstrzygnięcie z dnia (...) maja 2015 r., nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Organ wskazał, iż w przypadku Skarżącego nie zachodzi żadna okoliczność wskazująca na całkowitą nieściągalność należności z tytułu składek nie ma zatem możliwości umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2016 r., poz. 963 z późn. zm.) o systemie ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie analizując sprawę w aspekcie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczeń społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) organ wskazał, że Skarżący prowadził działalność gospodarczą od 16 marca 2007 r. do 24 maja 2010 r. pod nazwą P.C. (...) A., w zakresie inżynierii i związanego z nią doradztwa technicznego. Powołując się na informację zawartą w oświadczeniu majątkowym wskazano, że Skarżący samodzielne prowadzi gospodarstwo domowe, a utrzymuje się ze świadczenia rentownego w wysokości 854,00 zł netto miesięcznie. Zaznaczono, że zgodnie z informacją udzieloną przez Skarżącego koszty związane z miesięcznym utrzymaniem, w tym również koszty związane z leczeniem wynoszą łącznie 60,00 zł, pozostałe koszty opłaca syn. Ponadto Skarżący zamieszkuje w mieszkaniu syna. Jednocześnie zwrócono uwagę, że Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 60900,0000 m2 położonej w miejscowości K. N. nr (...). Zaznaczono, że na powyższej nieruchomości ustanowiona jest przymusowa hipoteka ZUS zaś kwota zabezpieczenia przewyższa kwotę zadłużenia więc możliwe jest odzyskanie całości zadłużenia Skarżącego. Dalej organ zaznaczył, że orzeczenie o niezdolności do pracy jest czasowe (do 30 czerwca 2018 r.) zaś niezdolność do pracy, która powstała w 1998 r. nie była przeszkodą w prowadzeniu działalności gospodarczej. Podsumowując organ wskazał, że zadłużenie Skarżącego nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych lecz było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenie społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Brak jest zatem podstaw do umorzenia należności. Skarżący nie zgodził się z powyższą decyzją i wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wyjaśnił, że nigdy nie prowadził zarejestrowanej działalności gospodarczej. Wskazał, że nie jest architektem i nie ma stosownych uprawnień za to od wielu lat choruje na (...), a w okresie odstawienia leków nie odróżnia fikcji od rzeczywistości. Tak też było w okresie zarejestrowania działalności gospodarczej. Z tytułu stwierdzonej choroby (...) jest całkowicie niezdolny do pracy i otrzymuje rentę. Jednocześnie wyjaśnił, że posiadany przez niego majątek nieruchomy to ugór na P., którego jest współwłaścicielem jednakże większość należy do jego rodziny. Skarżący zwrócił również uwagę na pogorszenie stanu zdrowia z uwagi na (...), w wyniku którego nie siedzi, nie chodzi, ma całkowity niedowład lewej ręki i niedowład lewej nogi. Ma też trudności z mówieniem. Wskazując na trudną sytuację materialną podkreślił, że w przypadku dokonania potrąceń komorniczych ze świadczenia rentowego w wysokości 864 zł, nie będzie mógł zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skargę należało uwzględnić. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) – sąd administracyjny uchyla zaskarżoną decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania w stopniu – odpowiednio – mającym lub mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, lub też naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Na wstępie należy podkreślić, że sprawa była już wcześniej prawomocnie rozpoznawana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 22 listopada 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 4100/15, uchylił decyzję z dnia (...) sierpnia 2015 r. o numerze (...)w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, ponieważ ustalenia faktyczne dokonane przez organ były niepełne i niewystarczające zaś wydanie zaskarżonego rozstrzygnięcia było przedwczesne. Sąd wskazał, że organ nie ustalił precyzyjnie jakie koszty Skarżący ponosi z tytułu bieżącego utrzymania, tzn. jakie kwoty wydatkuje miesięcznie na ubranie i jedzenie. W decyzji nie wskazano także jaką pomoc i jak często uzyskuje z MOPS, a zwłaszcza czy jest to pomoc na określony cel. Organ nie sprecyzował także jaki majątek nieruchomy posiada Skarżący i jaka jest jego szacunkowa wartość, czy jest on zbywalny, a nadto czy Skarżący jest jego wyłącznym właścicielem. Ponadto Sąd wskazał, że organ winien ustalić czy w okresie kiedy Skarżący "rozpoczynał" działalność gospodarczą był już chory na (...), a nadto czy poza zgłoszeniem (zarejestrowaniem) działalności można ustalić jakieś konkretne przejawy jej prowadzenia. Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba, że przepisy prawa uległy zmianie. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. Związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Natomiast naruszenie przez organy administracyjne postanowień art. 153 p. p. s. a. uzasadnia możliwość powtórnego zaskarżenia aktu lub czynności na tej podstawie i spowoduje uchylenie ich przez sąd administracyjny. Stanowi to gwarancję przestrzegania przez te organy związania orzeczeniem tego sądu (J. Tarno, Komentarz do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wydanie 3, Warszawa 2008, str. 376 i nast.). W orzecznictwie podkreśla się, że działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną także i samego sądu administracyjnego. Bez ścisłego stosowania powołanego przepisu trudno byłoby zapewnić spójność działania systemu władzy państwowej. Jego nieprzestrzeganie w istocie podważałoby bowiem obowiązującą w polskim prawie zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji (por. wyroki NSA: z dnia 21 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1681/97 i z dnia 1 września 2010 r., sygn. akt I OSK 920/10, LEX 745376). Orzekające ponownie w niniejszej sprawie organy administracji oraz Sąd są zatem związane wykładnią wyrażoną w motywach wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia z dnia 22 listopada 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 4100/15. Tym samym kontrola prawidłowości zaskarżonej decyzji wynika z oceny realizacji zaleceń zawartych w uzasadnieniu omawianego wyroku. Dokonując pod takim kątem oceny prowadzonego w sprawie postępowania administracyjnego Sąd stwierdził, że jest ono obarczone wadą wynikającą z braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Mimo wskazań, zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 listopada 2016 r. organ nie sprecyzował jaka jest szacunkowa wartość należącego do Skarżącego majątku nieruchomego oraz czy jest on zbywalny. Z uzasadnienia decyzji wynika jedynie, że Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 60900,0000 m2, a udział Skarżącego wynosi (1/6). Należy zatem zwrócić uwagę, że w przypadku wszczęcia egzekucji jej przedmiotem nie będzie cała nieruchomość, a tylko udział w tej nieruchomości w wysokości 1/6. Nie wiadomo zatem czy egzekucja z tego udziału nie przewyższyłaby kosztów postępowania egzekucyjnego. Ponadto organ w uzasadnieniu nie zajął stanowiska w zakresie możliwości egzekucji z tego udziału. Nie uwzględniono zatem zaleceń zawartych w wyroku z 22 listopada 2016 r., ani co do ustalenia wartości udziału w nieruchomości, ani co do możliwości jego zbycia. Przechodząc do oceny wykonania zaleceń dotyczących sytuacji zdrowotnej Skarżącego wskazać należy, że organ zobowiązany był do ustalenia, czy w okresie kiedy Skarżący "rozpoczynał" działalność gospodarczą był już chory na (...), a nadto czy poza zgłoszeniem (zarejestrowaniem) działalności można ustalić jakieś konkretne przejawy jej prowadzenia. W pierwszej kolejności wskazać należy, że z akt sprawy wynika, iż Skarżący od 1996 r. leczy się (...) zaś od 1998 r. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Skarżący cierpi na (...) i z tego powodu był wielokrotnie hospitalizowany (w tym wielomiesięczna hospitalizacja przymusowa w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w W.). Skarżący niejednokrotnie, samowolnie odstawiał leki (...). Ponadto nawet pomimo systematycznego leczenia stan Skarżącego podlegał okresowym pogorszeniom. W okresie pogorszenia Skarżący cierpi na psychozy o dużym nasileniu, uniemożliwiające w pełni świadome codzienne funkcjonowanie. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Skarżący zarejestrował działalność gospodarczą w 2007 r., a zatem już w okresie, gdy ze zdiagnozowaną (...) był leczony (...). Nie będąc architektem i nie mając żadnych stosownych uprawnień zarejestrował działalność dotyczącą architektury i aranżacji wnętrz w zakresie inżynierii i związanego z nią doradztwa technicznego. Ponadto – jak wskazuje Skarżący działo się to w okresie kiedy miał ograniczony kontakt z rzeczywistością – nie odróżniał fikcji od rzeczywistości, miał omamy słuchowe i wzrokowe. W świetle powyższego absurdalne jest twierdzenie organu, że niezdolność do pracy nie była przeszkodą w prowadzeniu działalności gospodarczej. Tym bardziej, że organ nie ustalił – wbrew wytycznym zawartym w ww. wyroku – jakie były konkretne przejawy prowadzenia działalności przez Skarżącego (poza jej zarejestrowaniem). Tym samym naruszony został art. 153 p.p.s.a. poprzez niewywiązanie się przez organ z oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania. Mając na uwadze powyższe sąd stwierdza, że w dalszym ciągu organ zobowiązany jest do przeanalizowania sytuacji skarżącego w aspekcie przesłanek dotyczących możliwości umorzenia zaległych składek. Jak już wyżej podkreślano, dokonując tej oceny organ winien jest ocenić, a czego nie uczynił, czy istnieją realne (wykonalne) możliwości zaspokojenia przez Skarżącego zaległych należności z tytułu składek. Z tych względów na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 153 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.