V SA/Wa 1339/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Krystyna Madalińska - Urbaniak, Sędzia WSA - Mirosława Pindelska (spr.), Sędzia NSA - Piotr Piszczek, Protokolant - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2008 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ... kwietnia 2008 r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 1. oddala skargę 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. K. P. – Zespół Adwokacki nr ... w W. ul. ... tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kwotę ... zł (...), w tym: tytułem opłaty kwotę ... zł. (... złotych), tytułem 22% podatku od towarów i usług kwotę ... zł. (...). W. K. w dniu 6 marca 2007 r. złożył w Sądzie Okręgowym w K. odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakładu) z ... stycznia 20007 r. zawierające również wniosek o umorzenie należności składkowych. Sąd przekazał wniosek o umorzenie należności Zakładowi do rozpatrzenia jako organowi właściwemu w sprawie. W piśmie, które wpłynęło do Zakładu 6 sierpnia 2007 r. strona uzupełniła wniosek o umorzenie należności. Wnioskodawca wskazał, że od października 2006 r. – kiedy to Zakład zawiesił wypłatę jego świadczeń rentowych – pozostaje bez środków do życia. Wskazał, że cierpi na ... i że na leki wydaje miesięcznie około ... zł. Decyzją Nr ..., wydaną w sprawie nr: ... z dnia ... stycznia 2008 r. Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie ... zł oraz z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie ... zł, natomiast w zakresie umorzenia składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie ... zł umorzył postępowanie. Odnosząc się do kwestii umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek organ stwierdził, że brak jest przesłanek do umorzenia tych należności wynikających z art. 28 ust 3 pkt 1-6 oraz 28 ust. 3 a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.; dalej: "u.s.u.s."), a także § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W ocenie Zakładu w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, gdyż organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można dochodzić należnych składek, postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego pozostaje aktualne, a zobowiązany jest w posiadaniu majątku nieruchomego, stanowiącego przedmiot zabezpieczenia hipotecznego. Organ dodał, że dokonał wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika położonej w P. na kwotę ok. ... zł i że możliwe jest dochodzenie wierzytelności Zakładu z przedmiotu hipoteki. Organ wyjaśnił, że wnioskodawca pozostaje wprawdzie pod stałą opieką lekarzy specjalistów, ponosi wydatki na zakup leków (jak zauważył organ, nie potwierdzone rachunkami) i został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy z uwagi na orzeczony czasowy umiarkowany stopień niepełnosprawności. Wprawdzie strona nie posiada źródła dochodu, jednak sprawa przyznania jej renty jest obecnie w toku i może zakończyć się przyznaniem świadczenia. Płatnik nie korzysta także z pomocy opieki społecznej, gdyż Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. odmówił mu udzielenia pomocy społecznej z uwagi na rozbieżności pomiędzy udokumentowaną wysokością dochodu a rzeczywistą sytuacją majątkową, która wskazywała na możliwość przezwyciężenia trudności finansowych. Ponadto organ stwierdził, że zobowiązania kredytowe nie mogą być wystarczającą podstawą umorzenia, gdyż prowadziłoby to do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem Zakładu. Odnośnie do składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika Zakład wyjaśnił, że mogą być one umarzane tylko w przypadku całkowitej nieściągalności, która w sprawie nie występuje. W kwestii składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych organ stwierdził, że w tym zakresie niedopuszczalne jest badanie istnienia przesłanek umorzeniowych z art. 28 u.s.u.s. Decyzją Nr ... z dnia ... kwietnia 2008 r. wydaną po przeprowadzeniu postępowania odwoławczego zainicjowanego złożonym przez stronę odwołaniem na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego [Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.], dalej: k.p.a., w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. Prezes Zakładu utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia ... stycznia 2008 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w sprawie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., tj. zachodzi uzasadniony przypadek, kiedy przedmiotowe należności mogłyby zostać umorzone pomimo całkowitej nieściągalności. W zakresie należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą organ zauważył, że wnioskodawca cierpi na szereg przewlekłych schorzeń i leczy się u neurologa, psychiatry, gastrologa, urologa. Korzysta także z pomocy ... w postaci bezpłatnej opieki zdrowotnej lekarzy specjalistów – koszt tych konsultacji pokrywa wymieniona instytucja. Wnioskodawca został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, orzeczony stopień ma charakter okresowy – wydano go do 31 maja 2008 r., przy czym niepełnosprawność datuje się od stycznia 2002 r. Organ wskazał, że W. K. ma ... lata, nigdzie nie pracuje zawodowo, cały swój czas poświęca opiece nad córką, która jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym. Mieszka wraz z córką oraz byłą żoną, cierpiącą na .... Nie prowadzi działalności gospodarczej i aktualnie nie ma uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawca nie korzysta także z pomocy z opieki społecznej, gdyż Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. dwukrotnie odmówił mu udzielenia pomocy społecznej z uwagi na rozbieżności pomiędzy udokumentowaną wysokością dochodu a rzeczywistą sytuacją majątkową, która wskazywała na możliwość przezwyciężenia trudności finansowych. Z nieruchomości będącej własnością dłużnika korzysta natomiast nieodpłatnie syn zobowiązanego. Prezes Zakładu doszedł do przekonania, że opłacenie należności rentowych może pozbawić zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspakajania niezbędnych potrzeb życiowych, o czym świadczy wyżej wymieniony brak dochodu, brak uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, korzystanie z pomocy instytucji charytatywnych w postaci udzielanej mu bezpłatnie opieki lekarskiej oraz fakt, iż Dyrektor Izby Skarbowej w K. umorzył zaległość podatkową z tytułu podatku od towarów i usług. Mimo powyższego, Prezes Zakładu powołał się na uznaniowość decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych i wskazał, że wierzytelność z tytułu składek została zabezpieczona hipotecznie na majątku nieruchomym w P., tak wiec organ będzie miał możliwość dochodzenia przynajmniej części należności w sposób przymusowy. Prezes podkreślił, że należności Zakładu zostały zabezpieczone na nieruchomości odrębnej od miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Zamieszkuje on wraz z żoną i córką w mieszkaniu w K. ..., zaś nieruchomość, na której jest wpisana hipoteka położona jest w miejscowości P.. Zabezpieczenie należności Zakładu i ich egzekucja z tego zabezpieczenia nie pogarsza w sposób bezpośredni aktualnej sytuacji majątkowej zobowiązanego. Ponadto orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zobowiązanego nie zostało wydane na stałe, zatem nie ma pewności, że stan jego zdrowia wykluczy podjecie przezeń pracy zarobkowej w przyszłości i uniemożliwi mu zdobycie środków na poprawę swojej sytuacji materialnej. W zakresie należności za pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz należności za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych organ odwoławczy powtórzył argumentację Zakładu. Od powyższej decyzji W. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie. Podniósł m.in., że jest schorowany i znajduje się w nadzwyczajnej, trudnej sytuacji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny (w tym przypadku – decyzję) konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Badając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Granice niniejszej sprawy nakreślone zostały we wniosku skarżącego złożonym w dniu 6 marca 2007 r. w Sądzie Okręgowym w K. przekazanym do Zakładu a następnie uzupełnionym w dniu 6 sierpnia 2007 r., którym wszczęte zostało postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu zaległych składek wraz z odsetkami za zwłokę. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (treść tych przepisów przytoczona została w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji). Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że " (...) Przepis art. 28 ust. 2 ustawy o sus (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku "mogą być one umorzone.". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. W chwili wydawania decyzji w pierwszej instancji nieruchomość stanowiąca własność zobowiązanego była objęta hipoteką przymusową zakładu do wysokości ... zł i stanowiła w ocenie organu dostateczną gwarancję spłaty należności składkowych, w związku z czym uzasadnione jest twierdzenie organu, iż brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o przesłankę całkowitej nieściągalności. Zasadne jest również ustalenie organu, że egzekucja z nieruchomości skarżącego, na której ustanowiono hipotekę, nie pogorszy w sposób bezpośredni jego aktualnej sytuacji majątkowej. Podnieść należy, że jest to nieruchomość o powierzchni ... ha z rozpoczętą i wykonaną w ... % inwestycją budowlaną dotyczącą budynku mieszkalno-usługowego o powierzchni ... m2. Wartość tej nieruchomości została wyceniona w postępowaniu egzekucyjnym na kwotę ... zł. Zatem jest to znaczący składnik majątkowy, a jego sprzedaż nie pogorszy obecnej sytuacji skarżącego związanej z zaspokajaniem podstawowych potrzeb jego i jego rodziny, np. zapewnienia warunków mieszkaniowych, czy uzyskiwania niezbędnego do życia dochodu z tej nieruchomości. Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (definicję ustawową płatnika składek zawiera art. 4 pkt 2 u.s.u.s.). Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., gdzie jako przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Oceniając sprawę w tym zakresie należy stwierdzić, że wprawdzie skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę oraz nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych, jednakże z uwagi na wiek (... lata) nie można wykluczyć, że w przyszłości podejmie pracę dającą możliwość spłaty należnych składek wraz z odsetkami, zwłaszcza, iż orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem zatrudnienia w warunkach pracy chronionej wydane zostało na czas oznaczony do dnia 31 maja 2008 r. Dodatkowo, jak słusznie zauważyły orzekające w sprawie organy rentowe, w przeszłości Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. odmawiał skarżącemu przyznania pomocy społecznej z uwagi na rozbieżności między udokumentowaną wysokością dochodu a rzeczywistą sytuacją majątkową. Wprawdzie po dacie orzekania przez organ drugiej instancji - w dniu ... kwietnia 2008 r. – decyzją Prezydenta Miasta K. przyznano skarżącemu zasiłek okresowy w wysokości ... zł na okres od ... kwietnia 2008 r.(k. 30 akt sądowych sprawy), oraz zasiłek stały za okres kwiecień i maj 2008 r. w kwocie ... zł i zasiłek na leki w kwocie ... zł, to jednak z uwagi na datę ich przyznania nie wpływały one na ustalenia faktyczne organu drugiej instancji. Te nowe okoliczności nie przeczą zresztą ustaleniom organu, iż skarżący jest w trudnej sytuacji finansowej, spełniającej przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności, oczywiście gdy inne względy ustawowe przemawiają przeciwko takiemu umorzeniu. Oceniając sprawę pod tym kątem organ odwoławczy, powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy, stwierdził, że mimo, iż w sprawie wystąpiła wprawdzie przesłanka z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s., to brak jeszcze dostatecznych względów pozwalających na uwzględnienie interesu strony i wydanie decyzji o umorzeniu należności. Zdaniem Sądu należy przyjąć, że ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), jak i prawa materialnego. Uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia składek rentowych pozwolił organowi na odmowę umorzenia należności; organ dokonał wyczerpującej analizy sytuacji rodzinnej i finansowej zobowiązanego i rozważył ją, zgodnie z art. 7 k.p.a., w kontekście interesu społecznego i słusznego interesu strony, a wydając rozstrzygnięcie - uzasadnił je w sposób wyczerpujący. Dla ścisłości dodać należy, że wskazane wyżej przepisy o umarzaniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne znajdowały odpowiednie zastosowanie także do składek na Fundusz Pracy, a także składek na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.). Sąd zwraca jednocześnie uwagę, iż wniosek o umorzenie należności składkowych może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskaniu nowych istotnych dowodów skarżący może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ, gdyż wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, a podjęte rozstrzygnięcie nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.