V SA/Wa 1350/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – sędzia WSA – Beata Blankiewicz-Wóltańska po rozpoznaniu w dniu 10 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi U. C. na postanowienie Ministra Finansów z dnia ... grudnia 2014 r. Nr ... w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem, z którym zamieszkuje w dwupokojowym mieszkaniu, nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczyła, iż źródłem dochodów jej i męża jest emerytura w wysokości ... zł i ... zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniosła, iż całość uzyskiwanych dochodów małżonkowie przeznaczają na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, a ponadto są osobami chorymi, w związku z czym ponoszą wydatki na leczenie. W dodatkowym oświadczeniu z dnia ... czerwca 2015 r. wyjaśniła, iż wraz z mężem uzyskuje miesięczny dochód netto w wysokości około ... zł, małżonkowie korzystają ze służebności mieszkania (darowali nieruchomość za dożywocie), nie posiadają majątku ruchomego o znacznej wartości. Wnioskodawczyni przedstawiła w sposób szczegółowy wydatki niezbędne dla utrzymania, jak również wydatki związane z leczeniem, na które składają się: energia elektryczna ... zł za 2 miesiące, gaz – ... zł miesięcznie, wywóz śmieci ... zł miesięcznie, wywóz nieczystości – ... zł za 6 miesięcy, lekarstwa – ... zł miesięcznie, rehabilitacja – około ... zł miesięcznie, wyżywienie – średnio ... zł miesięcznie, ubranie – około ... zł rocznie, środki higieny – ... zł miesięcznie. Oświadczyła jednocześnie, iż nie ponosi wydatków związanych z mieszkaniem, takich jak czynsz i podatek od nieruchomości. Małżonkowie posiadają wspólny rachunek bankowy, na który przekazywane są ich emerytury. Do pisma załączyła zaświadczenie bankowe z dnia 26 czerwca 2015 r. o wysokości salda na rachunku, a także kopię decyzji z dnia .... marca 2015 r. o wysokości emerytury rolniczej męża wnioskodawczyni. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 lipca 2015 r. odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ustawowym terminie strona złożyła sprzeciw. Wnioskodawczyni oświadczyła, że ukończyła ... lat i jako schorowana osoba opiekuje się mężem, który ... Podniosła, że nie posiada samochodu i dojazdu są dla niej problemem. Zauważyła, że dostarczanie dokumentów jest dla niej problematyczne, ponieważ nie może zostawiać męża samego, dlatego wysłała dokumenty, którymi dysponuje. Uiszczenie opłaty sądowej i poniesienie kosztów ustanowienia pełnomocnika uniemożliwi zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej zwana "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie wnioskującej o jego przyznanie, która winna tego dokonać poprzez złożenie kompletnego, wiarygodnego i przekonującego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, dokumentów źródłowych oraz, na wezwanie Sądu, dodatkowych oświadczeń. Podejmując decyzję o przyznaniu prawa pomocy należy opierać się na dokładnych danych dotyczących stanu rodzinnego, majątkowego, wysokości dochodów i wydatków strony wnioskującej o prawo pomocy. Obowiązkiem zaś strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest, przy zachowaniu należytej staranności, wyczerpujące wykazanie swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Dokonanie prawidłowej oceny czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, czy też pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, wymaga uprzedniej oceny sytuacji materialnej tej osoby. Oceny tej dokonuje się z uwzględnieniem stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości oraz stałych koniecznych wydatków ponoszonych na utrzymanie jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Niezbędne jest również porównanie możliwości finansowych strony wnioskującej o prawo pomocy (a więc badanie sytuacji materialnej po opłaceniu stałych koniecznych wydatków) z wielkością obciążeń tytułem kosztów, jakie strona musi ponieść w danym postępowaniu. Mając na uwadze treść złożonych przez skarżącą oświadczeń (k. 34-37 akt sądowych) nie sposób stwierdzić, że wykazała ona niemożność poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca nie przedstawiła wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 11 czerwca 2015 r., a jedynie zaświadczenie o saldzie na rachunku bankowym w wysokości ... zł i decyzję Prezesa KRUS wydaną w przedmiocie wysokości emerytury rolniczej przysługującej mężowi skarżącej. Oświadczyła, iż posiada wraz z mężem wspólny rachunek bankowy, na który przekazywane są świadczenia emerytalne, jednak nie złożyła żądanego wyciągu z tego rachunku z okresu ostatnich 3 miesięcy. Wobec tego nie można było przyjąć, że zarządzenie w tym zakresie zostało przez wnioskodawczynię wykonane. Kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Skarżąca nie udokumentowała ani wszystkich dochodów ani ponoszonych kosztów utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy. Okoliczność ta miała znaczenie przede wszystkim z tego powodu, iż ciążący na skarżącej wpis sądowy wynosi ... zł. Zatem dla ustalenia możliwości poniesienia takiego wydatku, w świetle reguł rządzących prawem pomocy, konieczna była analiza obrotów środkami pieniężnymi, dokonywanych na rachunku bankowym, a nie tylko saldo końcowe, które zresztą przewyższa kwotę ... zł. Wysokość wpisu należnego w sprawie nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony skarżącej i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Już tylko z tej przyczyny wniosek nie mógł zostać uwzględniony. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niezależnie od powyższego należało mieć na uwadze, iż skarżącą i jej męża nie sposób zaliczyć do osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Oboje małżonkowie posiadają stałe źródła dochodów, a także korzystają ze służebności mieszkania, za które nie ponoszą wydatków. Oświadczone wydatki wspólne wnioskodawczyni i jej męża, które są niezbędne dla utrzymania wynoszą około ... zł miesięcznie, natomiast wskazany dochód netto małżonków wynosi około ... zł. Powoduje to, iż przeznaczenie kwoty ... zł na opłaty sądowe nie spowoduje uszczerbku w tym utrzymaniu. Na skarżącej spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie Skarżącej należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy Skarżąca nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi lub jeśli zapłata kosztów postępowania sądowego mogłaby spowodować powstanie uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów postępowania nie może być natomiast brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty sądowe powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Wnioskująca nie należy do osób pozbawionych środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Jej sytuacji majątkowej nie można utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód niewystarczający na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Uznać należy, że uiszczenie wpisu sądowego w kwocie ... zł nie pozbawi skarżącej i jej rodziny podstawowych potrzeb życiowych, zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że o wysokości wpisu dowiedziała się z informacji zawartej w wezwaniu Sądu, doręczonej w dniu 19 czerwca 2015 r. Skarżąca posiada taką wiedzę zatem już od ponad dwóch miesięcy. Rozpoznając wniosek w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, zauważyć należy, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez Skarżącego zarzutów lub braku jej zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (Skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 1 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II FZ 219/11 oddalających zażalenia na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 969/10 oraz z dnia 23 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 929/10 przyznające Skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalające wniosek o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępstwa procesowego wiąże się z poniesieniem przez Skarb Państwa określonych kosztów. Wydatek tego rodzaju ma charakter publicznoprawny i może zostać zrealizowany tylko wtedy, gdy zostanie ustalone w sposób niewątpliwy, iż strona uczestnicząca w postępowaniu sądowym, pomimo poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania, nie jest w stanie finansowo podołać ciężarowi uiszczenia kosztów sądowych oraz wynajęcia zawodowego pełnomocnika. W niniejszej sprawie brak jest podstaw, by takie ustalenie mogło zostać w sposób uzasadniony przyjęte. Na skarżącej jako osobie zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy ciążył obowiązek wykazania, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca takich przesłanek nie wykazała, zatem na podstawie art. 254 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowił jak w sentencji.