V SA/Wa 1429/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – Sędzia WSA Krystyna Madalińska-Urbaniak po rozpoznaniu w dniu 8 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.T. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] kwietnia 2014 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych kredytowanych postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych Skarżący M. T. wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył wniosek (uzupełniony na urzędowym formularzu PPF) o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku oraz oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż nie posiada majątku, nie prowadzi działalności gospodarczej, zamieszkuje u rodziców, z którymi nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego a jedynie korzysta z użyczenia mieszkania. Obecnie skarżący jest zatrudniony i uzyskuje z tego tytułu 1.750 zł brutto. Ponadto skarżący wyjaśnił, iż jest obciążony licznymi wymagalnymi zobowiązaniami jeszcze z czasów, gdy prowadził działalność gospodarczą. W dodatkowym oświadczeniu skarżący wskazał, iż nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, ani majątku ruchomego, w tym samochodu. Jego wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. wyżywienie, ubranie i leczenie wynoszą 600 zł. W miejscu obecnego zamieszkania zwraca rodzicom część kosztów utrzymania tj. około 300 zł miesięcznie. Skarżący wyjaśnił, iż nie jest w stanie przedłożyć zaświadczenia o kredycie, z uwagi na 2 tygodniowy czas oczekiwania. Do oświadczenia skarżący załączył zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach (netto 1.328 zł), upomnienia i wezwania do zapłaty, wyciąg z rachunku bankowego (w C.). W wyniku rozpoznania wniosku postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał m.in., iż analiza podanych przez skarżącego okoliczności dokonana w związku z przepisami ustawy uzasadnia stwierdzenie, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem jego wniosku, gdyż skarżący nie wykazał braku środków na pokrycie kosztów postępowania. Pismem z dnia [...] sierpnia 2014 r. skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, zarzucając nie podjęcie wszystkich niezbędnych działań służących dokładnemu wyjaśnieniu sprawy, nie wyjaśnienie w sposób wyczerpujący przesłanek, którymi kierowano się przy załatwieniu sprawy, jak również błąd w ustaleniach faktycznych będących podstawą rozstrzygnięcia zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu wskazał, m.in., że w jego obecnej sytuacji majątkowej jest mu niezwykle ciężko i naprawdę podejmuje wszelkie działania aby sukcesywnie zmniejszać swoje obciążenia. Wszystkie środki jaki uzyskuje z tytułu zatrudnienia przeznacza na spłatę swoich zadłużeń, żyjąc skromnie i praktycznie na utrzymaniu rodziców. Do sprzeciwu skarżący dołączył potwierdzenia wykonania przelewu. Rozpoznając wniosek Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc, a wniosek strony skarżącej podlega ponownemu rozpatrzeniu (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). Mając na uwadze powyższe, Sąd przeanalizował wniosek złożony na urzędowym formularzu PPF z [...]czerwca 2014 r. wraz z twierdzeniami podniesionymi w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, z uwzględnieniem zarówno obciążeń finansowych, jakie strona skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu, jak i jej możliwości finansowych. Biorąc pod uwagę powyższe oraz znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy, Sąd uznał, iż wniosek strony skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy przede wszystkim wyjaśnić, iż zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do treści przepisu art. 199 p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Natomiast instytucja prawa pomocy stanowi od niej wyjątek i przyznanie prawa pomocy następuje tylko w określonych w cytowanej ustawie przypadkach, po spełnieniu przez stronę określonych przesłanek. Rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Treść i warunki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określa art. 245 §3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. W myśl art. 245 §3 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a, zostaje przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Określenie "gdy osoba fizyczna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stosowana jest zatem w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych można zaliczyć bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby i które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy spoczywa wnioskodawcy. Jak wynika z akt, dochody skarżącego z pracy wynoszą netto 1.328,65 zł. Wynagrodzenie to, pomimo wskazanych wielu zobowiązań, nie jest obciążone egzekucją. Wydatki skarżącego na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych wynoszą około 900 zł. Odnosząc się do zobowiązań kredytowych z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż rata kredytu wynosi około 400 zł. Wskazać należy, iż koszt zobowiązań mógłby zostać uwzględniony i wpłynąć na wysokość dochodów, ale wyłącznie w sytuacji, gdy jest on związany z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych, co w niniejszej sprawie nie ma miejsca. Podkreślić należy, iż konieczność spłacania kredytów bankowych i innych zobowiązań nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywatnoprawne nie korzystają z takich preferencji w stosunku do wpisu sądowego. Zwolnienie od kosztów sądowych stanowi w istocie również formę kredytu udzielonego ze Skarbu Państwa, poprzez rezygnację z należnych opłat sądowych w chwili złożenia skargi i wykładanie ze środków budżetowych wydatków w toku postępowania. Jest to przy tym kredyt udzielany na całkowicie odmiennych zasadach. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji majątkowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu szeregu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym (kredyty, pożyczki) i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia takich zobowiązań. Innymi słowy rzecz ujmując, skarżący ma prawo do zadłużenia, a także do wystąpienia z wnioskiem o prawo pomocy, jednakże powoływanie się na konieczność zaspokojenia zadłużenia przed kosztami sądowymi nie znajduje racji bytu zarówno w świetle instytucji prawa pomocy, jak też konstytucyjnych wartości gwarantujących równe traktowanie wszystkich obywateli (art. 32 Konstytucji RP). Warto na koniec przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zajęte w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, zgodnie z którym, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W tym stanie rzeczy - na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a. - orzeczono jak w sentencji postanowienia.