V SA/Wa 1436/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Jarosław Stopczyński po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] kwietnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej o odmowie umorzenia należności z tytułu zwrotu środków przyznanych na podjecie działalności gospodarczej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z 4 kwietnia 2012 r. A. N. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z matką, posiada dom o pow. [...] m2 obciążony hipoteką, natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani innych przedmiotów wartościowych. Wnioskodawczyni wykreśliła rubrykę nr 10 formularza PPF (Dochody), natomiast w uzasadnieniu oświadczyła, iż uzyskuje dochód w wysokości 1.770 zł, z którego spłaca kredyt w ratach po 1.000 zł. Podniosła nadto, iż jej matka jest osobą bezrobotną. Skarżąca wezwana do złożenia dodatkowego oświadczenia oraz określonych dokumentów nadesłała korespondencję nadaną w dniu 7 maja 2012 r., obejmującą dwa wyciągi z rachunku bankowego za marzec i kwiecień 2012 r., kopię umowy o pracę na czas określony, potwierdzenie salda na dzień 31 grudnia 2011 r. na rachunku bankowym prowadzonym w związku z działalnością gospodarczą skarżącej, kopie umowy kredytu hipotecznego z dnia 22 lutego 2002 r. oraz pożyczki hipotecznej z tej samej daty, zawiadomienie o wpisie hipoteki do księgi wieczystej urządzonej dla nieruchomości należącej do skarżącej oraz harmonogramy spłat kredytu hipotecznego i pożyczki hipotecznej. Wnioskodawczyni opisała wydatki miesięczne na bieżące utrzymanie dwuosobowego gospodarstwa domowego, wyjaśniła, że jej matka jest osobą bezrobotną i pozostaje na utrzymaniu skarżącej oraz wskazała dochód uzyskiwany z wykonywanej pracy – 2.500 zł (brutto). Postanowieniem z dnia 17 maja 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. w uzasadnieniu podniesiono, iż wezwanie do dodatkowego oświadczenia nie zostało przez wnioskodawczynię prawidłowo (w pełni) wykonane, a skarżąca przedstawiła wybiórcze dokumenty oraz informacje na temat sytuacji majątkowej, podkreślono, iż nie było możliwe porównanie wysokości obciążeń finansowych, z jakimi strona powinna się liczyć w postępowaniu sądowym z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Niezależnie od niewykonania wezwania do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz informacji zauważono również, że skarżąca wykazała, że pracuje i ma zaspokojone potrzeby lokalowe (jest właścicielką domu), co powoduje, iż nie można było stwierdzić, że nie posiada źródła utrzymania i nie posiada majątku. Fakt konieczności spłaty kredytu i pożyczki nie może przesądzić o możliwości zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego, chociażby dlatego, że zobowiązania takie obciążają znaczną część społeczeństwa, a przepisy prawa nie przewidują pierwszeństwa spłaty zobowiązań prywatnoprawnych, przez zobowiązaniami publicznoprawnymi takimi jak koszty postępowania sądowego. W sprzeciwie z dnia 28 maja 2012 r. wnioskodawczyni wskazała, iż nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z matką, a jedynie jej pomaga, bowiem matka znalazła się w trudnej sytuacji życiowej. Podniosła także, iż sam fakt, że posiada lokal mieszkalny nie świadczy o tym, iż jest w stanie ponosić wszystkie koszty sądowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270), dalej p.p.s.a. – wniesienie sprzeciwu na zarządzenie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc a wniosek skarżącej podlega ponownemu rozpatrzeniu. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem strona nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby. Wskazać przede wszystkim należy, że wnioskodawczyni posiada stały dochód z tytułu pracy w wysokości 2.500 zł brutto miesięcznie, z którego pokrywane są wydatki niezbędnego utrzymania jednej osoby, biorąc pod uwagę oświadczenie skarżącej, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Już ta okoliczność powoduje to, iż nie sposób zaliczyć wnioskodawczyni do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie, a co za tym idzie środków na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania, a co najmniej na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W tym miejscu wyjaśnić trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Oceniając zatem sytuację materialną skarżącej wzięto pod uwagę oświadczone wydatki niezbędne dla utrzymania, w łącznej wysokości około 1.100 zł. Zatem porównując omawianą kwotę z wysokością miesięcznego dochodu nie można było przyjąć, że wnioskodawczyni wykazała brak dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Niezależnie od powyższego na odmowę przyznania prawa pomocy wpłynęło również i to, że skarżąca nie złożyła wyciągów z posiadanych rachunków bankowych (rachunki w trzech bankach) z okresu 3 miesięcy. Wskazać należy, iż w odpowiedzi na zarządzenie z 20 kwietnia 2012 r. – w którym wezwano m. in. do złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych przez nią oraz osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy – skarżąca nadesłała jedynie wyciągi i potwierdzenia wskazujące na saldo końcowe posiadanych rachunków bankowych. Również występując ze sprzeciwem nie odniosła się do twierdzeń referendarza sądowego w tym zakresie. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Okoliczność ta miała zatem znaczenie przy dokonywanej ocenie, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków, w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Na koniec warto wskazać, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.