V SA/Wa 15/13

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 12 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi P. B. na postanowienie Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy zgody na zwolnienie składników majątkowych z egzekucji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę złożoną przez P. B. Skarżący wystąpił z wnioskiem – sporządzonym na formularzu PPF z dnia 2 sierpnia 2013 r., a następnie skorygowanym na formularzu PPF z dnia 23 sierpnia 2013 r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, posiada nieruchomość rolną o pow. 57,2452 ha, natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, że uzyskuje miesięczny dochód ze stosunku pracy w wysokości 1.600 zł. Dodatkowo wskazał, iż posiada budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jednakże nie wykorzystuje ich z uwagi na zakaz prowadzenia działalności. Jednocześnie oświadczył, iż wydzierżawia część budynków, a dochody z tego tytułu przeznacza na spłatę zadłużenia w wysokości około 900 tys. zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 23 sierpnia 2013 r. oświadczył, iż mieszka z żoną w mieszkaniu swojej matki, posiada rachunek bankowy, który "nie wykazuje żadnych obrotów". Stwierdził również: "przychody z dzierżawy, które osiąga są zarazem przychodami z działalności gospodarczej, która opiera się obecnie tylko i wyłącznie na najmie pomieszczeń", wskazał jednoczenie "w załączeniu wydruk z podatkowej księgi przychodów i rozchodów". Do pisma załączył spis wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, informację o rozmiarze i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej, wydruki z podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz kserokopie PIT-37 i PIT-36L. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowych formularzach PPF z dnia 2 sierpnia 2013 r. oraz z dnia 23 sierpnia 2013 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało: czy osiąga przychody z dzierżawy części budynków, czy uzyskuje dochody z posiadanej nieruchomości rolnej, w jakiej miesięcznej wysokości, czy otrzymuje bądź otrzymywał dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych bądź inną pomoc finansową z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa lub Agencji Rynku Rolnego, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i jego żony związane z niezbędnym utrzymaniem, czy wnioskodawca bądź jego żona posiadają rachunki bankowe, lokaty, oszczędności pieniężne, a jeśli tak to w jakiej wysokości, ewentualnie inny majątek ruchomy znacznej wartości. Skarżący został również wezwany do złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych przez siebie i żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, tytułu prawnego na podstawie którego "wydzierżawia" (wynajmuje) budynki, bądź dokumentu z którego wynika miesięczny czynsz z tego tytułu, zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń (wnioskodawcy i jego żony), emerytur, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatniego roku, a także zaświadczenia z odpowiedniego urzędu gminy, wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego (nieruchomości rolnych). Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż nie wykonał on należycie zarządzenia z 8 sierpnia 2012 r., bowiem pisma procesowego z dnia 23 sierpnia 2013 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za rzetelną i wyczerpującą odpowiedź na zadane pytania. Wnioskodawca nie wskazał tego jaka jest miesięczna wysokość dochodów uzyskiwanych z tytułu wydzierżawienia posiadanych budynków oraz z posiadanych nieruchomości rolnych, nie oświadczył czy uzyskiwał bądź uzyskuje pomoc finansową z tytułu płatności obszarowych. Nie można uznać aby należytym wykonaniem zarządzenia było dołączenie wydruku z podatkowej księgi przychodów i rozchodów, bowiem nie jest w niej określone z jakiego źródła pochodzą ujawnione przychody. Wątpliwości w tym zakresie powstają zwłaszcza w związku z tym, iż we wniosku skarżący oświadcza, że uzyskuje dochód "ze stosunku pracy" w miesięcznej wysokości 1.600 zł, natomiast w piśmie z dnia 23 sierpnia 2013 r. wskazuje, że "przychody z dzierżawy, które osiąga są zarazem przychodami z działalności gospodarczej, która opiera się obecnie tylko i wyłącznie na najmie pomieszczeń". Nie jest zatem jasne, czy dochód w wysokości 1.600 zł jest dochodem z tytułu prowadzonej działalności, która według oświadczenia wnioskodawcy polega na wydzierżawianiu budynków, czy też ma on inne źródło. Analiza wydruków z podatkowej księgi przychodów i rozchodów wskazuje na to, że skarżący nie odsiada dochodów, bowiem wydatki znacznie przekraczają jego przychód. Zatem na jakiej podstawie wskazuje, że osiąga dochód w wysokości 1.600 zł oraz jak rozumie on określenie "ze stosunku pracy". Następnie podnieść trzeba, iż w załączniku do pisma z dnia 23 sierpnia 2013 r. zatytułowanego "Określenie rozmiaru i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej" wnioskodawca wskazuje jedynie "przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2012 r.", który wynosi 100.000,00 zł. Określa również koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2012 r. w łącznej kwocie 142.000,00 zł. Oznacza to, że z tego tytułu również nie ma dochodu, bowiem koszty przekraczają uzyskiwane przychody. Jednocześnie nie składa oświadczenia czy uzyskiwał, bądź uzyskuje dopłaty do gruntów rolnych bądź inną pomoc finansową, nie składa również żądanego zaświadczenia wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego, pochodzącego z odpowiedniego urzędu gminy. Wątpliwości rodzi się więcej po analizie oświadczonych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Sumując oświadczone kwoty przyjąć należałoby, że wnioskodawca i jego rodzina wydaje 2.650 zł, przy czym nie sposób ustalić w jakim przedziale czasowym, z uwagi na określenie "średniomiesięczne wydatki". Zatem biorąc pod uwagę oświadczone we wniosku dochody w wysokości 1.600 zł miesięcznie, nie sposób przyjąć oświadczenia o wydatkach za wiarygodne. Ich porównanie bowiem daje wynik ujemny, tj. wydatki przekraczają uzyskiwane dochody o 1.050 zł. Skarżący nie wyjaśnia przy tym, w jaki sposób i z jakiego źródła pokrywa powstałą różnicę w wydatkach na niezbędne utrzymanie. W końcu stwierdzić należy, iż wnioskodawca nie przedstawia wyciągów i wykazów z posiadanego rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy. W piśmie z dnia 23 sierpnia 2013 r. wskazuje jedynie, że posiada rachunek bankowy, jednakże nie załącza żądanych wyciągów z tego rachunku. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07; orzeczenia NSA dostępne są na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie sposób przy tym zaakceptować by skarżący poprzez określenie, że "rachunek nie wykazuje żadnych obrotów" był zwolniony z nadesłania żądanych dokumentów. Analiza w tym zakresie należy bowiem do referendarza bądź sądu rozpoznającego wniosek, zaś obowiązkiem wnioskodawcy jest wykonanie zarządzenia zgodnie z jego treścią, bądź wykazanie, że jego wykonanie jest niemożliwe lub znacznie utrudnione. Okoliczność ta miała zatem również znaczenie przy dokonywanej ocenie, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż występując o prawo pomocy winien liczyć się z tym, iż będzie zobowiązany do wyczerpującego przedstawienia swojej sytuacji majątkowej. Wskazane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). Okoliczność, że wnioskodawca nie ujawnia istotnych informacji na temat majątkowego posiadania powoduje, że nie sposób ustalić w sposób rzeczywisty jego sytuacji finansowej i wpływa negatywnie na ocenę jego wniosku. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony. Skoro wnioskodawca nie udziela pełnych informacji w tym zakresie, to dokonanie takiego porównania staje się niemożliwe. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.