V SA/Wa 1506/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Beata Krajewska, Sędzia WSA - Irena Kudiura, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak (spr.), Protokolant - Marcin Kwiatkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi J.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne; uchyla zaskarżoną decyzję Wnioskodawczyni J. W. w dniu 18 lutego 2006r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...]o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres : [...] r. w kwocie [...] zł wraz z odsetkami. Wniosek ten uzasadniała trudną sytuacją finansową i zdrowotną, która uniemożliwia uregulowanie zadłużenia. Ponadto w uzasadnieniu wniosku podniosła , że utrzymuje się z renty, która została już zajęta przez komornika sądowego, a po uregulowaniu niezbędnych opłat zostaje jej [...] zł miesięcznie na zakup leków i niezbędne środki do życia. Stwierdziła też, że utrata pracy przyczyniła się do choroby, depresja była przyczyną kilkukrotnych prób samobójczych. Decyzją z [...] stycznia 2007r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia składek . W ocenie organu wnioskodawczyni nie wykazała, aby w jej przypadku zachodziły przesłanki umorzenia przewidziane w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998r. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.). ZUS podniósł, że z materiału dowodowego przedstawionego w sprawie wynika, że J. W. pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł miesięcznie, z którego Zakład będzie dochodzić spłaty figurującego zadłużenia. Zdaniem ZUS ocena materiału dowodowego w kontekście przepisów art. 28 u.s.u.s. prowadzi do wniosku, że w przypadku wnioskodawczyni nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie należności. ZUS wskazał, że każda osoba prowadząca działalność gospodarczą, będąca płatnikiem składek powinna znać przepisy prawa z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz przestrzegać wynikających nich zasad i obowiązków. Musi również liczyć się z konsekwencjami braku ich realizacji. Ponadto osoba podejmująca się prowadzenia działalności gospodarczej powinna być świadoma zarówno uwarunkowań gospodarczych mających wpływ na funkcjonowanie firmy. jak i konieczność regulowania zobowiązań finansowych o charakterze publiczno-prawnym - w tym należności z tytułu składek. W wyniku rozpoznania złożonego przez J. W. środka odwoławczego w postaci wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2007r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy podtrzymał stanowisko organu I instancji, iż w sprawie brak jest podstaw do umorzenia zaległości bądź z powodu jej całkowitej nieściągalności, bądź też z przyczyn wskazanych w ust. 3a art.28 u.s.u.s. Prezes ZUS ocenił, iż fakt ze przez cały okres prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej skarżąca nie opłacała należnych z tego tytułu składek na poszczególne ubezpieczenia wskazuje, iż zamierzała uniknąć obowiązku opłacania składek. Zdaniem Prezesa ZUS umorzenie w takiej sytuacji nie może być uznane za racjonalne, nie można bowiem umorzyć należności dłużnikowi, który próbował uniknąć obowiązku opłacenia składek, a więc działał na szkodę funduszu na rzecz którego Zakład pobiera składki. Prezes podniósł ponadto, że przedstawiona przez J. W. sytuacja zdrowotna i majątkowa powtórnie została oceniona pod kątem zaistnienia przesłanek do umorzenia należności. Jednak zdaniem organu odwoławczego trudna sytuacja ma charakter tymczasowy i może ulec zmianie i fakt, iż renta została przyznana czas określony potwierdza rokowania na polepszenie się stanu zdrowia wnioskodawczyni. Od powyższego rozstrzygnięcia J. W. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Podniosła w niej, że prowadzona w latach [...] działalność gospodarcza nie przyniosła spodziewanych dochodów, a tylko straty, na co nałożyło się też pogorszenie się stanu zdrowia, a następnie utrata pracy w [...] r. W wyniku tych zdarzeń skarżąca popadła w kolosalne długi, a jej stan zdrowia pogorszył się na tyle, że znalazła się w szpitalu psychiatrycznym. Mimo leczenia targnęła się na swoje życie, obecnie przebywa na rencie, przyznanej do [...] z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Wnioskodawczyni podała, że renta ta - po potrąceniach dokonanych przez komornika - nie wystarcza jej na podstawowe utrzymanie i zakup niezbędnych leków. Wskazała, że nie ma żadnego majątku, mieszka tylko z matką - osobą również chorą i zadłużoną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Powołał się przy tym na treść art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269). O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w tym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie co do umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma prawo i obowiązek uwzględnić również okoliczności, wprawdzie nie wskazane w skardze jako zarzut, ale mające wpływ na tę ocenę. Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie były decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (art. 32 u.s.u.s.). Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wymienione wyżej należności umarzane być mogą tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano natomiast możliwość umorzenia należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne(Dz.U. Nr 141, poz. 1365). Umorzenie, jak i inne ulgi w spłacie należności, nie dotyczą składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek (art. 30 u.s.u.s.). Decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, podejmowane przez Zakład na podstawie art. 28 u.s.u.s oraz § 3 rozporządzenia, oparte są na tzw. uznaniu administracyjnym. Należy podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny, w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego rozstrzygnięcia nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia należności z tytułu składek nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. sygn.akt II UZP 6/04; OSNP 2004/16/285). Oczywistym jest przy tym, że stwierdzenie braku przesłanek umorzenia skutkować może wyłącznie odmową udzielenia tej ulgi. Samo istnienie możliwości podjęcia rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia organu z obowiązku wnikliwej oceny wystąpienia przesłanek umorzenia i jednoznacznego wskazania, czy i która przesłanka wystąpiła w konkretnej sprawie. Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Obejmuje ona natomiast zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi. Postępowanie poprzedzające wydanie przez Zakład decyzji w przedmiocie umorzenia należności prowadzone jest w oparciu o przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (powoływanego dalej jako "k.p.a."), o czym stanowi art. 180 § 1 tegoż kodeksu. Dotyczy to również postępowania odwoławczego od tych decyzji, prowadzonego przez Prezesa Zakładu (art. 83 ust. 4 u.s.u.s.). Zdaniem Sądu organy nie przeprowadziły postępowania w zakresie istnienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Okoliczności uzasadniające umorzenie w tym przypadku zdefiniowane zostały przepisami tj. § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, który nakłada przy tym na zobowiązanego obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacać należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jego rodziny. Obowiązek wykazania powyższych okoliczności należy rozumieć jako konieczność przedstawienia okoliczności uzasadniających wniosek. Okoliczności te podlegają ocenie organu w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, w tym przedstawiony przez stronę postępowania. Zasady tej oceny określone zostały w art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a odzwierciedleniem jej jest uzasadnienie decyzji. W przypadku decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego uzasadnienie spełnia szczególnie istotną rolę. Pozwala ono na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowość uzasadnienia decyzji należy oceniać również w kontekście wyrażonej w art. 11 k.p.a. zasady przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. Prezes Zakładu, opierając się na ustaleniach organu pierwszej instancji przedstawił sytuację materialną Skarżącej, z której wynika, iż utrzymuje się ona z renty w wys. [...] zł przyznanej z powodu czasowej niezdolności do pracy oraz posiada zadłużenia wobec innych podmiotów. Przy tak ustalonym stanie faktycznym uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że wniosek w przedmiocie umorzenia należności ZUS jest bezzasadny. Prezes Zakładu nie wskazał, jakie elementy ustalonej sytuacji materialnej i rodzinnej Skarżącej, uzasadniają jego twierdzenie o niewystąpieniu przesłanek umorzenia należności określonych w rozporządzeniu. Podkreślić należy, że dokonując oceny istnienia tych przesłanek organ obowiązany jest uwzględnić stan faktyczny istniejący w dacie wydania decyzji. Sąd nie kwestionuje prawa organów do podjęcia decyzji w przedmiocie umorzenia w ramach uznania administracyjnego, o ile stwierdzą one istnienie przesłanek tego umorzenia. Jednakże badając zgodność zaskarżonej decyzji z prawem obowiązany jest ocenić i to, czy uzasadnienie decyzji odpowiada wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej przesłanki wynikającej z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., a sprecyzowanej w § 3 ust. 1 rozporządzenia nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności zaś nie może być uznane za wyczerpujące. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Lakoniczność uzasadnienia zaskarżonej decyzji we wskazanym wyżej zakresie sprawia, że przedstawioną w nim ocenę stanu faktycznego sprawy Sąd uznał za dowolną i nie uwzględniającą zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Stanowi to naruszenie wyrażonej w art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów. Ocena ta wymaga przy tym wykazania faktycznych podstaw rozumowania, którego jest rezultatem. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 k.p.a. organy mają obowiązek nie tylko zebrać materiał dowodowy, ale też w sposób wyczerpujący cały ten materiał dowodowy rozpatrzyć. Treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala uznać, że obowiązek ten został wykonany. Organ ograniczył się bowiem do ogólnikowego przedstawienia dokonanych ustaleń faktycznych. Jest to tylko jedna z okoliczności ustalonych w toku postępowania dowodowego, jak wskazano wyżej - nie wystarczająca dla uzasadnienia nieistnienia omawianej przesłanki. Dopiero wyczerpująca ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, uwzględniająca całokształt tego materiału pozwoli Prezesowi Zakładu na stwierdzenie czy w sprawie niniejszej wykazane zostało istnienie przesłanek umorzenia należności pomimo braku całkowitej ich nieściągalności, a zatem czy istnieją podstawy do działania w ramach uznania administracyjnego. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania tj. art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponieważ zaskarżona decyzja narusza wskazane wyżej przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.), należało orzec jak w sentencji.