V SA/Wa 1569/13

Sygn. akt V SA/Wa 1569/13 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 października 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Michał Sowiński (spr.) Sędzia NSA Sędzia WSA - Piotr Piszczek - Beata Krajewska Protokolant specjalista - Anna Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2013 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Ministra Finansów z dnia ... lutego 2011 r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej mandatem karnym 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na rzecz adwokata M. P., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę ... zł (... groszy), w tym tytułem wynagrodzenia kwotę ... zł (...) i tytułem 23 % podatku od towarów i usług kwotę ... zł (... groszy). Przedmiotem skargi z ... marca 2011 r. wniesionej przez R. K. jest decyzja Ministra Finansów z ... lutego 2011 r. znak: ..., utrzymująca w mocy decyzję Wojewody M. o z ... grudnia 2010 r. znak: ... o odmowie umorzenia w całości płatności grzywny w kwocie ... zł, nałożonej mandatem karnym kredytowanym z dnia ... sierpnia 2009 r., seria ... nr ... Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: W dniu ... sierpnia 2009 r. R. K. ukarany został mandatem karnym seria ... nr ... w wysokości ... zł. Mandat został przyjęty i podpisany. Pismem nadanym w dniu ... maja 2010 r. R. K. zwrócił się do Wojewody M. o umorzenie całości kwoty określonej ww. mandatem karnym. W uzasadnieniu wskazał m.in., iż nieświadomie podpisał przedmiotowy mandat ponieważ leczy się psychiatrycznie, pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i otrzymuje pomoc z opieki społecznej. Pismami z ... czerwca 2010 r. wezwano ww. wnioskodawcę do uzupełnienia złożonego wniosku celem wykazania trudnej sytuacji materialnej. W doręczonym w dniu ... czerwca 2010 r. wezwaniu wskazano rodzaj informacji oraz dokumentów, o które należy uzupełnić złożony wniosek o umorzenie. Pismami z ... czerwca 2010 r. oraz ... lipca 2010 r. R. K. odniósł się do wezwania organu z dnia ... czerwca 2010 r. Decyzją z ... grudnia 2010 r. znak: ... Wojewoda M.i odmówił umorzenia w całości płatności grzywny wymierzonej mandatem karnym kredytowanym seria ... nr ... W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przytoczono dotychczasowy przebieg postępowania oraz treść przepisów prawa dotyczących umarzania przedmiotowych należności. W ocenie organu I instancji w sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na umorzenie należności pieniężnej wynikającej z grzywny nałożonej mandatem karny kredytowanym. Rozpoznając odwołanie R. K. od ww. decyzji organu I instancji, Minister Finansów decyzją z ... lutego 2011 r. znak: ... utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji przytoczono ustalony w sprawie stan faktyczny oraz treść przepisów prawa w zakresie umarzania przedmiotowych należności. W ocenie organu II instancji na podstawie zebranych w sprawie informacji, brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku. Odnosząc się do argumentacji wnioskodawcy wyjaśniono, iż trudna sytuacja finansowa oraz problemy zdrowotne nie stanowią przesłanek w sprawie umorzenia spłaty przedmiotowych należności. Pismem z ... marca 2011 r. R. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję z ... lutego 2011 r. W uzasadnieniu skargi podniesiono przede wszystkim okoliczności związane z niesprawiedliwym w ocenie Skarżącego wymierzeniem mandatu karnego stanowiącego podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Powołano się również na trudną sytuację materialną skarżącego oraz jego chorobę psychiczną. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w złożonej skardze wskazano, iż w ocenie organu są one nieuzasadnione i nie mają żadnego wpływu na istotę zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z 7 października 2011 r., sygn. akt V SA/Wa 696/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. K. na decyzję Ministra Finansów z ... lutego 2011 r. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, zaskarżona decyzja nie naruszała prawa, a organy orzekające nie przekroczyły granic zasady swobodnego uznania. Sąd stwierdził, że wobec treści wniosku o umorzenie należności (w którym skarżący jako główny powód uzasadniający umorzenie wskazał trudną sytuację finansową) należało odnieść się do tych z przesłanek umorzenia określonych w art. 56 ustawy o finansach publicznych, które wskazują, że należności mogą być umarzane w całości: 1) jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne albo 2) gdy zachodzi ważny interes dłużnika lub interes społeczny. Odnosząc się do pierwszej ze wskazanych przesłanek, Sąd pierwszej instancji uznał, że trudna sytuacja materialna zobowiązanego nie daje automatycznej możliwości umorzenia przedmiotowych należności. O umorzeniu należności można, bowiem orzec tylko w przypadku, gdy zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne. Oznacza to, że umorzenie należności wierzyciel może orzec tylko w ściśle określonych przypadkach, które mogą być ujawnione w postępowaniu egzekucyjnym i dopiero po przekazaniu przez organ egzekucyjny negatywnej informacji na temat skuteczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego w określonej, indywidualnej sprawie. Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie postępowanie egzekucyjne jest w toku i nie ma podstaw, aby przypuszczać, że w okaże się ono bezskuteczne, czy też nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności. Zdaniem Sądu, mając na uwadze stanowisko Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. wyrażone w piśmie z dnia ... listopada 2010 r. organ administracyjny zasadnie uznał, że prawdopodobne jest wyegzekwowanie kwoty wynikającej z nałożonej grzywny (... zł). Prawdopodobieństwo to wynika również z faktu, że skarżący uzyskuje stałe, choć nieznaczne, dochody z tytułu przyznanych świadczeń. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że nie zostały spełnione pozytywne przesłanki umorzenia grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych kredytowanych tj. uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu (egzekucyjnym) nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji należności. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w sprawie nie ziściła się również druga ze wskazanych wyżej przesłanek umorzenia, to jest istnienie ważnego interesu dłużnika lub interesu społecznego. Sąd stwierdził, że prezentowana w tym zakresie argumentacja organów administracyjnych obu instancji jest w pełni uzasadniona i nie wymaga szerszego omówienia. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożył R. K. Zaskarżył to orzeczenie w części oddalającej skargę. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 170/12 uchylił wyrok Sądu I instancji z 7 października 2011 r. i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu wyroku sąd odwoławczy wskazał, iż organ rozstrzygający sprawę nie dokonał niezbędnych ustaleń faktycznych i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, naruszając tym samym zasadę swobodnej oceny dowodów. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Finansów - uzasadniając brak wystąpienia przesłanki ważnego interesu dłużnika - wskazał, że trudna sytuacja finansowa oraz problemy zdrowotne strony (choroba psychiczna) nie stanowią przesłanek umorzenia spłaty należności. Nie jest możliwe w związku z tym postawienie zobowiązanego w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do osób, które regulują swoje zobowiązania. Natomiast Sąd pierwszej instancji, odnosząc się do przesłanki ważnego interesu dłużnika, stwierdził jedynie, że trudna sytuacja zobowiązanego nie daje automatycznie możliwości umorzenia dochodzonej należności. Zdaniem WSA, prezentowana w tym zakresie argumentacja organów administracji obu instancji jest w pełni uzasadniona i nie wymaga szerszego omówienia. Analiza uzasadnienia zarówno zaskarżonej decyzji, jak i wyroku Sądu pierwszej instancji daje podstawę do stwierdzenia, że organ administracji podejmując decyzję na podstawie art. 56 w związku z art. 55 i 64 ustawy o finansach publicznych, nawet przy uwzględnieniu inicjatywy dowodowej wnioskodawcy, nie jest zwolniony od dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych. Aby stwierdzić, czy w danym przypadku ważny interes dłużnika mógłby uzasadniać pozytywne rozpatrzenie wniosku trzeba najpierw w sposób wyczerpujący ustalić, jaka jest faktyczna sytuacja materialna, rodzinna i osobista dłużnika i czy ma on realne możliwości uregulowania należności. Przy rozważeniu interesu publicznego należy rozważyć, czy zaplata należności spowoduje konieczność sięgania przez dłużnika do środków pomocy państwa, gdyż nie będzie on w stanie zaspokoić swoich potrzeb materialnych. W rozpoznawanej sprawie takie ustalenia nie zostały poczynione. Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) sąd któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Rozpoznając sprawę niniejszą wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest zatem wykładnią prawa zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 kwietnia 2013 r. sygn. akt II GSK 170/12 wydanym w następstwie rozpoznania skargi kasacyjnej R. K. Badając zaskarżone rozstrzygnięcie we wskazanym wyżej zakresie uznać trzeba, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.) należność pieniężna wynikająca z grzywny nałożonej mandatem karnym kredytowanym może być umarzana w całości jeżeli zachodzi ważny interes dłużnika lub interes społeczny. Użyte w art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy o finansach publicznych pojęcie "ważny interes dłużnika" jest pojęciem nieostrym. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych o istnieniu ważnego interesu dłużnika nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz decydować powinny kryteria zobiektywizowane, zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny. Pojęcia ważnego interesu dłużnika nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonej należności pieniężnej, gdyż pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym również sytuację ekonomiczną dłużnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów i wydatków. Zawężenie ustawowych wymagań umarzania należności pieniężnych do przypadków, w których dłużnik – wskutek uiszczenia należności – miałby pozostawać bez środków do życia i korzystać ze środków pomocy społecznej, jest niedopuszczalną interpretacją na niekorzyść dłużnika. Jakkolwiek decyzje administracyjne dotyczące umarzania należności pieniężnych, o których mowa w art. 55 ustawy o finansach publicznych mają charakter uznaniowy, to jednak decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności pieniężnej powinno być szczególnie przekonywująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wnikliwie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygniecie jest ich logiczną konsekwencją. W ocenie Sądu, organ rozstrzygający sprawę nie dokonał niezbędnych ustaleń faktycznych i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, naruszając tym samym zasadę swobodnej oceny dowodów. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Finansów - uzasadniając brak wystąpienia przesłanki ważnego interesu dłużnika - wskazał, że trudna sytuacja finansowa oraz problemy zdrowotne strony (choroba psychiczna) nie stanowią przesłanek umorzenia spłaty należności. Nie jest możliwe w związku z tym postawienie zobowiązanego w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do osób, które regulują swoje zobowiązania. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji daje podstawę do stwierdzenia, że organ administracji podejmując decyzję na podstawie art. 56 w związku z art. 55 i 64 ustawy o finansach publicznych, nawet przy uwzględnieniu inicjatywy dowodowej wnioskodawcy, nie jest zwolniony od dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych. Aby stwierdzić, czy w danym przypadku ważny interes dłużnika mógłby uzasadniać pozytywne rozpatrzenie wniosku trzeba najpierw w sposób wyczerpujący ustalić, jaka jest faktyczna sytuacja materialna, rodzinna i osobista dłużnika i czy ma on realne możliwości uregulowania należności. Przy rozważeniu interesu publicznego należy rozważyć, czy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez dłużnika do środków pomocy państwa, gdyż nie będzie on w stanie zaspokoić swoich potrzeb materialnych. W rozpoznawanej sprawie takie ustalenia nie zostały poczynione. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że Pan R. K. jest osobą chorą psychicznie z przyznaną rentą w wysokości ... zł (netto) miesięcznie, pozostaje pod opieką matki, która otrzymuje z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjne w wysokości... zł miesięcznie, rodzina korzysta z pomocy społecznej, czego dowodem jest decyzja Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. z dnia ... grudnia 2010 r., koszty utrzymania rodziny bez wydatków na żywność według oświadczenia strony wynoszą ... zł. Nie zostały zatem poczynione ustalenia, czy wskutek uiszczenia należności, dłużnik mógłby pozostać bez środków do życia i korzystać ze środków pomocy społecznej. Mimo że kwota długu nie jest wysoka, zasadne w okolicznościach sprawy jest rozważenie, czy nie zachwieje ona podstawami egzystencji dłużnika wobec niewielkiego budżetu domowego i braku jakichkolwiek możliwości zarobkowych. Dlatego też, w ocenie Sądu, organ odwoławczy przeprowadził postępowanie z naruszeniem art. 7, 77 § 1 oraz 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.), co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia płatności grzywny określone w art. 56 ust. 1 pkt 6 ustawy o finansach publicznych. Z wymienionych powodów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy orzeczono na podstawie art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.