V SA/Wa 1581/10

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 8 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] maja 2010 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu płatności do gruntów rolnych; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. J. P. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] maja 2010r. wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 23 sierpnia 2010r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i dorosłą córką, jest właścicielem domu o pow. 65 m2, nieruchomości rolnej o pow. 0,24 ha. Utrzymuje się z ze świadczeń emerytalnych: swojego w wysokości 770 złotych oraz żony w wysokości 750 złotych. Wyjaśnił, iż nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Wskazał, iż miesięcznie ponosi następujące wydatki: energia elektryczna - 100 złotych, leki – 100 złotych, raty kredytów – 600 złotych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 30 sierpnia 2010 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. . W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 13 września 2010r., w którym podał m.in., iż rodzina utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych oraz stypendium córki, otrzymanego na czas stażu, w wysokości 890,60 złotych brutto. Szacunkowe miesięczne wydatki kształtują się następująco: gaz – 50 złotych, energia elektryczna – 100 złotych, Internet – 25 złotych, telefon – 90 złotych, opał - 200 złotych, leki – 150-200 złotych, paliwo do samochodu - 120 złotych, dojazdy córki do pracy – 100 złotych, ubezpieczenie budynków – 300 złotych rocznie, podatek rolny – 50 złotych, ubrania -300 złotych, jedzenie - 350 złotych, ubezpieczenie samochodu i ciągnika - 300 złotych rocznie, spłata rat kredytowych – 525 złotych. Skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych lokat bankowych i oszczędności oraz, że w 2010 roku otrzymał 1200 złotych dopłat do gruntów rolnych. Wyjaśnił, iż zarówno on jak i córka posiadają rachunki bankowe. Ponadto skarżący jest właścicielem samochodu marki [...] z 1994r. i ciągnika rolniczego [...] z 1979 r. Do pisma załączył odcinki emerytur, roczne obliczenia podatku przez organ rentowy PIT-40a, decyzję dotyczącą przyznania córce stypendium, decyzję w sprawie łącznego zobowiązania podatkowego, zaświadczenie z banku wskazujące, iż skarżący nie posiada lokaty bankowej oraz, że posiada zadłużenie z tytułu kredytu gotówkowego i limitu kredytu odnawialnego. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 23 sierpnia 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Wprawdzie w piśmie procesowym z 13 sierpnia 2010 r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wskazał, czy posiada zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia z 30 sierpnia 2010 r., tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunku bankowym oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 13 września 2010 r. i popartego tylko zaświadczeniem z banku o braku lokat bankowych i zadłużeniu z tytułu kredytu gotówkowego limitu kredytu odnawialnego (a nie wyciągami z dwóch rachunków bankowych za okres trzech miesięcy – do czego skarżący był wzywany) – iż nie posiada oszczędności, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w zakreślonym terminie, uznać należało, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy w wysokości 400 złotych – skarżący wniósł dwie skargi i w każdej z tych spraw wpis sądowy wynosi 200 złotych) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę, iż wysokość część kosztów miesięcznego utrzymania jest mało wiarygodna i nie poparta żadnymi dowodami np. koszty dotyczące ubrań w wysokości 300 złotych miesięcznie, tj. 3600 złotych rocznie. Ponadto części kosztów w postaci rat kredytów w wysokości 525 złotych i utrzymania samochodu (120 złotych miesięcznie) w żaden sposób nie można uznać za wydatki niezbędnych do utrzymania koniecznego. Wskazać bowiem należy, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. W ten sam sposób należy również ocenić wydatki na ubrania, w przypadku uznania za wiarygodną kwotę 300 złotych, gdyż w tym przypadku istnieje możliwość bądź odłożenia na czas późniejszy zakupu odzieży, bądź zakupu tańszej i przeznaczenia pozostałej kwoty na koszty sądowe. Odnosząc się natomiast do konieczności spłacania kredytów bankowych należy podkreślić, iż wydatki te nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywato - prawne nie korzystają z takich preferencji. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.