V SA/Wa 1679/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Jarosław Stopczyński, Sędzia WSA - Jolanta Bożek, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska – Urbaniak (spr.), Protokolant st. sekr. sąd. - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2011 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] kwietnia 2010 r.; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na rzecz adw. K.W., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym tytułem wynagrodzenia kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) i tytułem 23 % podatku od towarów i usług kwotę 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy). Przedmiotem skargi J.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] czerwca 2010 r. utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2010 r. o odmowie umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej w kwocie [...] zł. Decyzja ta zapadła w następującym stanie faktycznym : Decyzją z [...] listopada 2009 r. Prezes KRUS ustalił J.K. kwotę nienależnie pobranej emerytury okresie od [...] czerwca 1995 r. do [...].08.2009 r. w kwocie [...] zł - z uwagi na fakt zatajenia nabycia w 1995 r. gospodarstwa rolnego. Ponieważ część wyżej ustalonej nadpłaty uległa przedawnieniu decyzja ustalała też, że skarżący jest zobowiązany do zwrotu kwoty [...] zł. Decyzja zawierała pouczenie o prawie odwołania się do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Identycznej treści decyzja zapadła także w stosunku do żony skarżącego M.K. W aktach brak jest dowodu doręczenia powyższych decyzji małżonkom K. W dniu [...] grudnia 2009 r. wpłynęło do Prezesa KRUS nadane dzień wcześniej pismo małżonków K., w którym zwracają się o uchylenie powyższych decyzji tj. "odejście od potrącania nam kwoty zł [...] miesięcznie dla każdego z nas". Podali, że nie poinformowali KRUS o zakupie gospodarstwa, bo nie mieli świadomości, że mają taki obowiązek. Podnieśli, że obecnie mają trudną sytuację osobistą - M. K. jest [...], ponoszą duże wydatki na lekarstwa. Dlatego też zwracają się do organu o umorzenie należności. Decyzją z [...] kwietnia 2010 r. Prezes KRUS z powołaniem się na; art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz, U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.), odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] zł. Organ wyjaśnił, iż KRUS rozpatrując sprawę przeprowadził postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego zebrano materiał dowodowy w postaci:- protokołu z przeprowadzonej w dniu [...].01.2010 r. wizytacji w gospodarstwie rolnym, faktury na zakup zbóż i środków ochrony roślin, faktury na energię elektryczną i telefon zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia. Dalej wskazał, że z przeprowadzonej wizytacji w gospodarstwie wynika, że nie wystąpiły zdarzenia losowe mające na ograniczenie zdolności płatniczych. Strona uzyskała dochód z tytułu dopłat bezpośrednich do gruntów za 2009r w kwocie [...] zł, pobiera również emeryturę rolniczą wypłacaną w kwocie [...] zł ( po potrąceniu raty [...] zł na poczet nadpłaty z tytułu nienależnie pobranego świadczenia). W takiej samej wysokości świadczenie to pobiera także żona wnioskodawcy. Organ wyjaśnił, że stosownie do art. 41 a ust 1 pkt 2 ustawy z dnia 20.12.1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz. U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może umorzyć należność Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Dalej organ wskazał, że rozpatrując sprawę nie wziął pod uwagę przedłożonych faktur VAT, gdyż nie mają istotnego wpływu na sytuację finansową strony, zaś strona nie przedłożyła faktur z tytułu poniesionych wydatków na zakup leków. Z tych też względów organ rentowy nie znalazł przesłanek do umorzenia nienależny pobranej części uzupełniającej emerytury rolniczej. Od powyższej decyzji J.K. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Zaskarżonej decyzji zarzucił, że nie uwzględnia ona wszystkich okoliczności mających znaczenie dla rozpoznania wniosku o umorzenie, jak koszty leczenia chorej żony , które oszacował na [...] zł miesięcznie oraz koszty koniecznego utrzymania. Decyzją z [...] czerwca 2010 r. Prezes KRUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu podtrzymał stanowisko, że ze zgromadzonych materiałów wynika, że nie wystąpiły w gospodarstwie strony zdarzenia losowe, które uniemożliwiłyby spłatę nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślił także po raz kolejny, że wnioskodawca uzyskuje dochód z tytułu dopłat bezpośrednich do gruntów w kwocie [...] zł za 2009r., strona i jego żona pobiera również emeryturę rolniczą. Wobec powyższego Prezes Kasy nie znalazł podstaw do umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Od powyższego rozstrzygnięcia J.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzucił organowi, że nie rozważył w sposób dostateczny okoliczności sprawy. Jego zdaniem KRUS powinien stwierdzając nieprawidłowość nie wypłacać mu tych świadczeń, bo on w przepisach prawa się nie orientuje. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Powołał się przy tym na treść Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269). O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w tym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie co do umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma prawo i obowiązek uwzględnić również okoliczności, wprawdzie nie wskazane w skardze jako zarzut, ale mające wpływ na tę ocenę. Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie była decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia ( art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz, U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.). Zgodnie z art. 41 a ust 1 pkt 2 w/w ustawy Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może umorzyć należność Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Kryterium "ważnego interesu zainteresowanego", przy zaistnieniu którego organ "może" uwzględnić wniosek umorzeniowy, wskazuje, iż decyzja Prezesa KRUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ten przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia. Orzekając w konkretnej sprawie organ może więc, a nie musi umorzyć należności, oceniając istnienie lub nieistnienie tego kryterium, a także możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, a w wyniku dokonanej oceny wybiera konsekwencje prawne swoich ustaleń. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności tych podnoszonych przez stronę ( por. wyrok WSA w Warszawie z 26.11.2008 r. sygn. akt V SA/Wa 1758/08 LEX nr 522605 ) Należy podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny, w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego rozstrzygnięcia nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia nienależnie pobranego świadczenia nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. sygn. akt II UZP 6/04; OSNP 2004/16/285). Oczywistym jest przy tym, że stwierdzenie braku przesłanek umorzenia skutkować może wyłącznie odmową udzielenia tej ulgi. Samo istnienie możliwości podjęcia rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia organu z obowiązku wnikliwej oceny wystąpienia przesłanek umorzenia i jednoznacznego wskazania, czy i która przesłanka wystąpiła w konkretnej sprawie. Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Obejmuje ona natomiast zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi. Postępowanie poprzedzające wydanie przez Prezesa KRUS decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia należności prowadzone jest w oparciu o przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (powoływanego dalej jako "k.p.a."), o czym stanowi art. 180 § 1 tegoż kodeksu w związku z art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zdaniem Sądu organy nie przeprowadziły postępowania w zakresie istnienia przesłanek określonych w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Obowiązek wykazania powyższych okoliczności należy rozumieć jako konieczność przedstawienia okoliczności uzasadniających wniosek. Okoliczności te podlegają ocenie organu w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, w tym przedstawiony przez stronę postępowania. Zasady tej oceny określone zostały w art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a odzwierciedleniem jej jest uzasadnienie decyzji. W przypadku decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego uzasadnienie spełnia szczególnie istotną rolę. Pozwala ono na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowość uzasadnienia decyzji należy oceniać również w kontekście wyrażonej w art. 11 k.p.a. zasady przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. Prezes KRUS, opierając się na ustaleniach organu pierwszej instancji przedstawił sytuację materialną skarżącego, z której wynika, iż utrzymuje się ona z emerytury rolniczej w wys. ok. [... zł i takie samo świadczenie otrzymuje jego żona, osoba niepełnosprawna. Z emerytur tych są ściągane kwoty po [...] zł miesięcznie tytułem przedmiotowego zadłużenia wobec KRUS. Przy tak ustalonym stanie faktycznym uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że wniosek w przedmiocie umorzenia należności jest bezzasadny. Prezes KRUS nie wskazał, jakie elementy ustalonej sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego, uzasadniają jego twierdzenie o niewystąpieniu przesłanek umorzenia należności. Sąd nie kwestionuje prawa organów do podjęcia decyzji w przedmiocie umorzenia w ramach uznania administracyjnego, o ile stwierdzą one istnienie przesłanek tego umorzenia. Jednakże badając zgodność zaskarżonej decyzji z prawem obowiązany jest ocenić i to, czy uzasadnienie decyzji odpowiada wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej przesłanki wynikającej z art. art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności zaś nie może być uznane za wyczerpujące. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Lakoniczność uzasadnienia zaskarżonej decyzji we wskazanym wyżej zakresie sprawia, że przedstawioną w nim ocenę stanu faktycznego sprawy Sąd uznał za dowolną i nie uwzględniającą zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Stanowi to naruszenie wyrażonej w art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów. Ocena ta wymaga przy tym wykazania faktycznych podstaw rozumowania, którego jest rezultatem. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 k.p.a. organy mają obowiązek nie tylko zebrać materiał dowodowy, ale też w sposób wyczerpujący cały ten materiał dowodowy rozpatrzyć. Treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala uznać, że obowiązek ten został wykonany. Organ ograniczył się bowiem do ogólnikowego przedstawienia dokonanych ustaleń faktycznych. Jest to tylko jedna z okoliczności ustalonych w toku postępowania dowodowego, jak wskazano wyżej – nie wystarczająca dla uzasadnienia nieistnienia omawianej przesłanki. Dopiero wyczerpująca ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, uwzględniająca całokształt tego materiału pozwoli Prezesowi KRUS na stwierdzenie czy w sprawie niniejszej wykazane zostało istnienie przesłanek umorzenia należności, a zatem czy istnieją podstawy do działania w ramach uznania administracyjnego. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania tj. art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponieważ zaskarżona decyzja narusza wskazane wyżej przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.), należało orzec jak w sentencji.