V SA/Wa 1796/13

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 22 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. S. na postanowienie Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W. S. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż sam prowadzi gospodarstwo domowe, posiada dom o pow. około 200 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 8,29 ha. Skarżący oświadczył, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości około 700 zł z tytułu "renty i gospodarstwa rolnego". W uzasadnieniu podniósł, iż jest w trudnej sytuacji finansowej, bowiem osiąga niskie dochody oraz spłaca zaciągnięty kredyt. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2013 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący nadesłał pismo procesowe, w którym wskazał, iż "suma miesięcznego dochodu z gospodarstwa i renty wynosi 893,22 zł", otrzymał również stypendium socjalne z uczelni w wysokości 500 zł miesięcznie przez 5 miesięcy i część tych pieniędzy przeznaczył na czesne. Wnioskodawca oświadczył, że posiada dwa rachunki bankowe, a nadto zaciągnął kredyt w wysokości 7.000 zł. Wyjaśnił również, iż niektóre wydatki ma niezrealizowane, gdyż brakuje mu pieniędzy. Do pisma załączył m. in. zaświadczenie z dnia 21 sierpnia 2013 r. o wysokości rocznego dochodu z gospodarstwa rolnego za 2011 r. (3.986,75 zł), potwierdzenie odbiory świadczenia ZUS za lipiec 2013 r. w wysokości 561,51 zł, kopię umowy o kredyt obrotowy z 29 maja 2013 r. wraz z harmonogramem spłaty kredytu, wyciąg z rachunku bankowego w Banku Spółdzielczym za okres od 1.01 do 31.03.2013 r., kopię wyciągu z rachunku bankowego w Banku Spółdzielczym za miesiąc sierpień 2013 r., kopię informacji o operacjach na rachunku bankowym w Banku pocztowym w okresie od 17.05. do 12.09.2013 r., a także paragony fiskalne i kopie faktur dotyczące opłat za zakup oleju napędowego, benzyny i LPG, opłat za telefon, gaz, zakupy spożywcze, leki i telewizję cyfrową, potwierdzenia zakupu polis ubezpieczeniowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Prawo pomocy stanowi wyjątek od obowiązującej w postępowaniu przed sądem administracyjnym zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Stosownie do treści przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., może zostać ono przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 16 sierpnia 2013 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, jaka jest miesięczna wysokość renty wnioskodawcy, a także jakie są miesięczne dochody z gospodarstwa rolnego, czy są to dochody z posiadanej nieruchomości rolnej o pow. 8,29 ha, czy wnioskodawca posiada rachunki bankowe, lokaty, oszczędności pieniężne, a jeśli tak to w jakiej wysokości, ewentualnie inny majątek ruchomy znacznej wartości oraz jak przedstawiają się jego wydatki związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem. Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem skarżący nie wykazał tego, że ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby. Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Analizując zatem złożone przez wnioskodawcę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż nie wykonał on należycie zarządzenia z dnia 28 sierpnia 2013 r., bowiem pisma procesowego, złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za rzetelną i wyczerpującą odpowiedź na zadane pytania. Zauważyć należy, iż skarżący złożył odcinek przekazu pocztowego – potwierdzenia wypłaty/odbioru świadczenia ZUS za miesiąc lipiec 2013 r., jednakże – zgodnie z jego oświadczeniem – prócz dochodu z tytułu renty uzyskuje również dochód z gospodarstwa rolnego. Wobec tego zwrócić uwagę należało, iż przedstawione zaświadczenie o wysokości rocznego dochodu z gospodarstwa rolnego, choć wystawione w dniu 21 sierpnia 2013 r., dotyczy rocznego dochodu osiągniętego w 2011 roku. Wniosek o prawo pomocy złożony został w sierpniu 2013 r., co powoduje, że oceniając sytuacje majątkową strony niezbędna jest wiedza na temat jego aktualnego dochodu z tego tytułu, nie zaś z roku 2011. Natomiast dla udokumentowania takiego dochodu w okresie rocznym dopuszczalne byłoby przedstawienie zaświadczenia za rok 2012. W tym stanie rzeczy nie można było ustalić jaka jest miesięczna wysokość dochodów osiąganych aktualnie przez wnioskodawcę. W końcu zauważyć należy, iż skarżący nie wskazuje jak kształtują się jego wydatki związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem. Zaznaczyć przy tym trzeba, iż strona nie została zobowiązana do szczegółowego wyliczenia, czy udokumentowania swoich wydatków, zaś kwestia posiadania ogólnej wiedzy na ten temat wiąże się z należytą starannością w dbaniu o własne sprawy. Nie sposób natomiast uznać za wystarczające w tym zakresie przedstawienie czterech paragonów fiskalnych (dwóch z maja 2013 r. i dwóch z sierpnia 2013 r.), potwierdzających dokonanie zakupów w sklepie "B.". Niezależnie od tego, iż nie są to dokumenty imienne, to nie można na tej podstawie przyjąć jak kształtują się wydatki wnioskodawcy związane z niezbędnym utrzymaniem. Skoro zatem skarżący nie wskazuje ani pełnej wysokości swoich aktualnych dochodów ani ponoszonych wydatków, to dokonanie porównania, o którym była wyżej mowa, jest niemożliwe. Następnie zauważyć trzeba, iż wnioskodawca nie wykonał również należycie zarządzenia w części wezwania do złożenia wyciągów i wykazów z posiadanego rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy. Wprawdzie przyznał, że posiada dwa rachunki bankowe, jednakże przedłożył kopie wyciągu z rachunku bankowego w Banku Spółdzielczym za okres od 1.01 do 31.03.2013 r. oraz za miesiąc sierpień 2013 r., co nie dokumentuje obrotów na tym rachunku we wskazanym okresie ostatnich 3 miesięcy. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Okoliczność ta miała zatem znaczenie przy dokonywanej ocenie, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Podnieść również wypada, iż oświadczenia wnioskodawcy są niepełne, bowiem z nadesłanych rachunków za paliwo i polis ubezpieczeniowych wynika, iż posiada samochód Polonez Truck oraz w czerwcu 2013 r. dokonał zakupu kombajnu. Nadto z akt sprawy wynika, że skarżący prowadząc gospodarstwo rolne korzystał z pomocy finansowej z budżetu Unii Europejskiej, lecz nie wyjaśnił ani we wniosku ani w dodatkowym oświadczeniu, jak kwestia dopłat do gruntów i upraw wpływa na osiągany dochód z gospodarstwa rolnego. Mając na uwadze wyłuszczone wyżej kwestie, stwierdzić należało, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na kluczowe dla oceny wniosku pytania, dotyczące miesięcznych wydatków związanych z mieszkaniem i utrzymaniem, jak również co do wysokości osiąganych dochodów z gospodarstwa rolnego. W konsekwencji spowodowało to, że jego wniosek nie mógł zostać uwzględniony. W tym miejscu wskazać należy na stanowisko prezentowane w tym zakresie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezależnie od powyższego wyjaśnić dodatkowo należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). To samo dotyczy także wydatków na opłacenie abonamentu telewizji cyfrowej. Wskazać trzeba, iż wielokrotnie podniesiono już w orzecznictwie, że strona, dla wydatków związanych z postępowaniem sądowym winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków nie będących niezbędnymi dla utrzymania. Ubiegająca się o taką pomoc osoba winna więc poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Nie pozostaje również bez wpływu na pojęte rozstrzygnięcie ta okoliczności, iż wnioskodawca występując ze skargą uiścił opłatę 100 zł tytułem należnego w sprawie wpisu sądowego. Wobec tego uznać należało, iż skarżący był w stanie ponieść taki wydatek bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Zatem odmowa przyznania prawa pomocy w tym zakresie nie ma wpływu na prawo strony do sądu, bowiem nie ciążą na skarżącym na obecnym etapie inne koszty sądowe. Na koniec podnieść wypada, iż skarżącemu były już wyjaśnione mechanizmy obowiązujące w postępowaniu z wniosku o prawo pomocy – choćby w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 466/12, czy z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 480/12 – a mimo to ponownie występując z takim wnioskiem nie przedstawia swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wyczerpujący. Podkreślić przy tym trzeba, iż instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.