V SA/Wa 1849/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący - sędzia WSA - Mirosława Pindelska po rozpoznaniu w dniu 8 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. Z. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] sierpnia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych M. Z. – wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi – wystąpiła z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 3 marca 2010 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawczyni wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z trójką dzieci, posiada mieszkanie o pow. 70 m2, nieruchomość rolną o pow. 12 ha, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku – dochody – wpisała brak. W uzasadnieniu wniosku podniosła, iż na jej utrzymaniu pozostaje trójka dzieci, w tym pełnoletni syn, który studiuje. Jednocześnie wskazała, iż dwukrotnie odmówiono jej przyznania renty rodzinnej i renty w drodze wyjątku. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z 11 marca 2010 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżąca złożyła pismo procesowe z 6 kwietnia 2010 r., w którym wyjaśniła, iż do końca lutego 2010 r. utrzymywała się z wynajmu lokalu, zaś od 1 marca 2010 r. nie ma najemcy, a tym samym stałego dochodu. Środki na utrzymanie rodziny pozyskuje pożyczając pieniądze od znajomych i rodziny. Wnioskodawczyni odpowiadając na pytanie czy uzyskuje dochody z nieruchomości rolnej oświadczyła, iż produkuje żywność na własne potrzeby. Wskazała, iż miesięczne wydatki rodziny na wyżywienie wynoszą 2.000 zł oraz 1.000 zł wydaje na "paliwo". Wyjaśniła również, iż nie ponosi wydatków na leczenie, zaś odzieży nie kupuje, a jeśli tak to w sklepach z używaną odzieżą. Skarżąca oświadczyła, iż nie posiada oszczędności, lokat bankowych ani ruchomości znacznej wartości. Postanowieniem z 28 kwietnia 2010r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazano m.in., iż złożone przez stronę oświadczenia – w szczególności w odpowiedzi na wezwanie – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego posiadania wnioskodawczyni. To z kolei uniemożliwia dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winna się liczyć w postępowaniu sądowym z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. W postanowieniu wskazano, iż nie sposób przyjąć by wnioskodawczyni nie posiadając stałego źródła dochodów od 1 marca 2010 r. utrzymywała czteroosobową rodzinę wyłącznie z pożyczek od znajomych i rodziny. Taki wniosek jest tym bardziej zasadny, iż skarżąca oświadcza, że ponosi comiesięczne wydatki na wyżywienie w wysokości 2.000 zł oraz na "paliwo" w wysokości 1.000 zł. Pismem z 17 maja 2010r. skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia. Oświadczyła, iż nie posiada żadnych nieruchomości, gdyż wykazane w formularzu PPF nieruchomości stanowią współwłasność jej małoletnich dzieci oraz dorosłej przyrodniej siostry jej dzieci. Skarżąca nie zgodziła się również z twierdzeniami zawartymi w postanowieniu z 28 kwietnia 2010r. dotyczącymi posiadania samochodu i wydatków związanych z zakupem paliwa. Zdaniem skarżącej samochód służy jej m.in. do dowożenia dzieci do szkoły w Warszawie oraz dokonywania zakupów w supermarketach i porównując koszty paliwa w wysokości 1000 złotych w stosunku do kosztów dojazdu dzieci środkami komunikacji publicznej w wysokości 1315 złotych, wnioskodawczyni w ten sposób oszczędza kwotę 315 złotych. Zarządzeniem z 10 czerwca 2010r. wezwano skarżącą do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Wezwanie, po dwukrotnym awizowaniu, uznano za doręczone 9 lipca 2010 r. (koperta – karta 60 akt sądowych), mimo tego w zakreślonym terminie nie złożyła ona dodatkowego oświadczenia zgodnie z powyższym zarządzeniem. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie: częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc, a wniosek strony skarżącej podlega ponownemu rozpatrzeniu (art. 260 p.p.s.a.). Mając na uwadze powyższe, Sąd przeanalizował oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, dodatkowym oświadczeniu i sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 17 maja 2010 r. z uwzględnieniem zarówno obciążeń finansowych, jakie strona skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu, jak i jej możliwości finansowych. Analizując złożone oświadczenia Sąd doszedł do przekonania, iż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W pierwszej kolejności należy zauważyć, iż aktualne są rozważania referendarza sądowego zawarte w postanowieniu z 28 kwietnia 2010r. dotyczące nierzetelnych i niewiarygodnych oświadczeń, składanych przez wnioskodawczynię odnoszących się do stanu posiadania. Zgodzić się należało z referendarzem sądowym, iż nie sposób przyjąć by wnioskodawczyni nie posiadając stałego źródła dochodów od 1 marca 2010 r. utrzymywała czteroosobową rodzinę wyłącznie z pożyczek od znajomych i rodziny. Taki wniosek jest tym bardziej zasadny, iż skarżąca oświadcza, że ponosi comiesięczne wydatki na wyżywienie w wysokości 2.000 zł oraz na "paliwo" w wysokości 1.000 zł. W związku z powyższym nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez stronę skarżącą kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku możliwości weryfikacji złożonych oświadczeń poprzez posiadane ewentualnie środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym, posiadany majątek. Należy bowiem zauważyć, iż skarżąca dwukrotnie wzywana była m.in. do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych za okres trzech miesięcy. Ponadto wezwano skarżącą do nadesłania dokumentów potwierdzających udzielone pożyczki np. umów pożyczki, deklaracji podatkowych dotyczących uiszczenia podatku od czynności cywilno-prawnych oraz m.in. do odniesienia się do faktu prowadzenia gospodarstwa agroturystycznego oraz posiadania lokalu i ewentualnego czerpania pożytków. Wnioskodawczyni w żaden sposób nie odniosła się do powyższego. W związku z powyższym nie można ustalić, czy skarżąca nadal posiada rachunek, a jeśli tak to jaki jest obecnie jego stan. Podobnie należy również ocenić fakt nie odniesienia się do posiadanego lokalu oraz prowadzonego gospodarstwa agroturystycznego. Oświadczenie skarżącej wskazujące, iż właścicielem lokalu są jej małoletnie dzieci wraz z dorosłą siostrą przyrodnią dzieci niczego nie wyjaśnia. Skarżąca bowiem sprawuje władzę rodzicielską i co za tym idzie w imieniu dzieci sprawuje zwykły zarząd nieruchomością. W skład tego zarządu również wchodzi czerpanie pożytków z nieruchomości, jednakże skarżąca w żaden sposób nie wskazała czy nadal jest wynajmowany lokal i ewentualnie wysokości przychodów i sposoby ich podziału. Należy wskazać, iż zażądano od wnioskodawczyni dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno finansową jak i czasową, gdyż zasadą jest, że każdy posiadacz rachunku otrzymuje miesięcznie co najmniej jeden wyciąg z prowadzonego rachunku, a odnośnie umowy najmu – każda ze stron tej umowy otrzymuje egzemplarz tej umowy. Przypomnieć trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Ponadto należy zauważyć jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Skarżąca w sprzeciwie nie podniosła żadnych nowych okoliczności, wskazała jedynie, iż samochód potrzebny jest jej do dowożenia dzieci do szkoły i robienia zakupów oraz dokonała stosownych wyliczeń z tym związanych. Odnosząc się do powyższego należy zauważyć, iż kosztów utrzymania samochodu tj. związanych z rejestracją, naprawą, ubezpieczeniem itp. w żaden sposób nie można uznać za koszty utrzymania koniecznego. Wskazać bowiem należy, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle posiadanie samochodu w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. Ponadto wyliczenia skarżącej wskazujące, iż posiadając samochód skarżąca oszczędza zawierają błąd, mianowicie skarżąca nie uwzględniła możliwości zakupu biletu miesięcznego dla osób wymienionych w sprzeciwie oraz faktu, iż do W. codziennie podróżuje 3 osoby, a nie 4, gdyż skarżąca nie pracuje, ani nie uczy się w W., w związku z tym codzienna podróż do tego miasta byłaby bezcelowa. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 254 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji postanowienia.