V SA/Wa 1877/17

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi L. H. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia ... sierpnia 2017 r. Nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych płatności p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy L. H. (dalej: "Strona" lub "Skarżąca") wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z rodzicami i bratem, posiada dom o pow. 102 m.kw. i wartości około 50.000 zł, gospodarstwo rolne o pow. 20,60 ha i wartości około 350.000 zł, lasy o pow. 3,99 ha, budynki gospodarcze, sprzęt i maszyny do prowadzenia gospodarstwa. W ramach gospodarstwa rolnego Skarżąca hoduje bydło i tuczniki oraz uprawia zboże. Do oszczędności zaliczyła kwotę 200 zł. Do miesięcznych dochodów zaliczyła świadczenia emerytalne rodziców (łącznie 1.760 zł) oraz dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 500 zł. Do wydatków rodziny zaliczyła roczny podatek rolny w wysokości 820 zł, składkę rolniczą KRUS, ubezpieczenie majątku (2 x 200 zł), energię elektryczną (2.400 zł za rok), spłatę pożyczki (2x 20.000 zł za rok), wyżywienie rodziny 1.500 zł, zakup opału (1.500 zł). Dodała, że 50% dochodów jej rodzice wydają na leczenie i leki, a brat nie jest w pełni sprawny fizycznie. Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów oraz przedstawienia dodatkowych informacji Skarżąca przedstawiła dwie decyzje z 15.03.2017 r. w sprawie ustalenia rodzicom emerytur oraz potwierdzenia wypłaty świadczeń emerytalnych. Strona nie przedstawiła innych dokumentów. Wyjaśniła, że nie dysponuje decyzją w sprawie ustalenia podatku rolnego, nie posiada konta bankowego, nie wystawia faktur i rachunków z uwagi na wielkość hodowli, nie posiada dokumentów potwierdzających wydatki, ponieważ "nie prowadzi księgowości". Wskazała również, że rodzina nie posiada majątku ruchomego o wartości ponad 2.000 zł i nie korzysta z pomocy społecznej. Co do zasady Strona samodzielnie prowadzi gospodarstwo rolne, czasami korzysta z pomocy brata, a jej rodzice w niewielkim stopniu współuczestniczą w kosztach utrzymania rodziny kupując np. artykuły spożywcze. Źródłem dochodów z gospodarstwa rolnego jest żywiec wołowy i wieprzowy, ponadto Strona uprawia użytki zielone na potrzeby prowadzonej hodowli. Wyjaśniła także , że od dwóch lat nie otrzymuje dopłat rolniczych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie wpis sądowy z tytułu rozpoznania skargi przez sąd I instancji wynosi 200 zł. Ewentualne inne koszty sądowe zależą od wyniku postępowania przed sądem I instancji i mogą pojawić się w związku z koniecznością uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł, jeżeli skarga zostanie oddalona, a Skarżąca wniesie o sporządzenie uzasadnienia do wyroku oraz opłaceniem wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł, o ile Skarżąca zdecyduje się wystąpić z tym środkiem odwoławczym. Koszty postępowania stanowi również wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika, aczkolwiek zauważyć należy, że w postępowaniu przez sądem administracyjnym I instancji brak przymusu radcowsko-adwokackiego. Ponadto wskazać należy, że w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącej do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania, udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Po przeanalizowaniu oświadczeń złożonych na formularzu PPF, nadesłanych w związku z wezwaniem dodatkowych dokumentów oraz złożonych wyjaśnień uznać należy, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem Skarżąca nie wykazała, że ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy w jej sytuacji wystąpiły. Przede wszystkim wskazać należy, że Skarżąca posiada majątek o znacznej wartości, ponieważ jest właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 20,60 ha i wartości około 350.000 zł (oświadczenie Strony na formularzu PPF), użytków rolnych (16,61 ha) oraz lasu (3,99 ha). W skład majątku nieruchomego wchodzą również budynki gospodarcze oraz dom (50.000 zł). Chociażby z tego względu nie można uznać Skarżącą za osobę ubogą. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktycznym niniejszej sprawy. Zwrócić uwagę należy, że zgodnie ze złożonym oświadczeniem Skarżąca posiada oszczędności w wysokości 200 zł. Wpis sądowy w sprawie również wynosi 200 zł, tym samym nie można uznać, że Skarżąca nie jest w stanie ponieść wskazanego wydatku. Podkreślenia wymaga także, że Skarżąca uzyskuje dochody ze sprzedaży bydła i trzody chlewnej. Oświadczyła, że miesięczny dochód z tego tytułu wynosi 500 zł, ale dochodów z gospodarstwa rolnego nie udokumentowała w jakikolwiek sposób. Tym samym stwierdzić należy, że Strona nie wykonała w części wezwania z 4 stycznia 2018 r. Złożone w zakresie udokumentowania dochodów wyjaśnienia, z których wynika, że Strona nie wystawia faktur z uwagi na wielkość hodowli oraz z uwagi na terminy płatności faktur nie mogą zostać uznane za wystarczające do odstąpienia od zasady, że to wnioskodawca ma obowiązek wykazania zasadności zwolnienia go z kosztów postępowania sądowego. Ponadto Strona nie udokumentowała i nie uprawdopodobniła miesięcznych kosztów utrzymania rodziny. Wyjaśniła, że mieszka z rodzicami i bratem, który nie współuczestniczy w kosztach utrzymania. Rodzice sporadycznie robią zakupy spożywcze. Złożonych wyjaśnień nie można uznać za wystarczające do oceny wysokości kosztów utrzymania. Nie wyłącza obowiązku wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy powołana okoliczność, że Skarżąca nie posiada dokumentów potwierdzających wydatki, ponieważ "nie prowadzi księgowości". W ocenie referendarza sądowego zasadny jest wniosek, że Skarżąca nie złożyła dokładnych wyjaśnień zarówno w zakresie dochodów i ponoszonych kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak również w zakresie kosztów utrzymania rodziny. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy, w tym zapłaty wpisu sądowego w wysokości 200 zł, od uiszczenia którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd oraz ustanowienia Skarżącej opłacanej przez budżet państwa pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe nie można uznać, że Skarżąca wraz z rodziną znajdują się w stanie ubóstwa, a więc przyznanie prawa pomocy nie jest zasadne. Strona posiada majątek w postaci nieruchomości rolnych, budynków, uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego. Rodzice, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe również posiadają stałe dochody z tytułu świadczeń emerytalnych. W związku z powyższym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.