V SA/Wa 2010/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący - Sędzia WSA Mirosława Pindelska po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 24 stycznia 2018 r. V SA/Wa 2010/17 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 24 stycznia 2018 r. V SA/Wa 2010/17 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. L. Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w W. (dalej: "Skarżąca" lub "Spółka") złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek Spółka powołała się na wydane wobec niej przez organy celne decyzje wymiarowe dotyczące jej zobowiązań (zaległości) w podatku akcyzowym za lata 2012 – 2014 jak również na wystawione tytuły wykonawcze. Skutkiem tych decyzji było zakończenie prowadzonej przez nią działalności gospodarczej i rozpoczęcie procesu likwidacji. Skarżąca wskazała, że jej kapitał zakładowy wynosi 3.500.000 zł. Pozostałe rubryki w oświadczeniu o majątku i dochodach dotyczące: wartości środków trwałych, wysokości zysku lub straty, rachunków bankowych, innych danych majątkowych, nie zostały wypełnione. Spółka od 2013 r. nie sporządza bilansów ani też rachunków zysków i strat, ponieważ całość jej dokumentacji została zabezpieczona przez Prokuraturę Okręgową w B. Po otwarciu likwidacji Dyrektor Izby Celnej w S. zgłosił wierzytelność w kwocie 645.730.778 zł. Spółka oświadczyła, że w wyniku działań organów podatkowych jej sytuacja majątkowa stała się na tyle zła, że uiszczenie wpisu od skargi i pokrycie pozostałych kosztów postępowania znacznie przekracza jej możliwości finansowe, a ze względu na cofnięcie z urzędu zezwolenia na prowadzenie składu podatkowego Skarżąca została pozbawiona możliwości prowadzenia działalności gospodarczej. Strona wyjaśniła też, iż koszty zastępstwa procesowego zostały poniesione w całości "z góry przed dokonaniem zajęć środków finansowych Spółki". W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Spółki, zarządzeniem z dnia [...] stycznia 2018 r. wezwano ją do złożenia dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie odpowiedzi na zadane pytania oraz do złożenia określonych dokumentów. Odpowiadając na wezwanie Skarżąca przedstawiła zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego przez Dyrektora Izby Celnej w W., deklaracje VAT-7K za styczeń, luty i marzec 2017 r., a także kopię fragmentu postanowienia Prokuratury o dowodach rzeczowych, z którego w jej ocenie wynika, że zabezpieczone środki pieniężne (49.590 zł i 1.050 Euro) stanowią jedyne środki, które posiada. Powołując się na informacje otrzymane od likwidatora Spółki, jej pełnomocnik oświadczył, że Spółka nie sporządziła sprawozdania finansowego za rok 2016, ponieważ w tym roku nie prowadziła żadnej działalności. Z uwagi na zabezpieczenie całości dokumentacji przez Prokuraturę nie dysponuje również sprawozdaniami finansowymi za wcześniejsze lata oraz nie ma możliwości ich sporządzenia, ponieważ oryginalne dokumenty oraz zapisy cyfrowe zostały zabrane przez Straż Graniczną w B. na polecenie Prokuratury. Strona oświadczyła też, że nie posiada żadnych nieruchomości, a z ruchomości ma jedynie tytoń o przybliżonej wartości 4.500.000 zł, który jest przedmiotem zajęcia egzekucyjnego dokonanego przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym dla [...]. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2018 r. starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Opierając się na zgromadzonym materiale dowodowym referendarz uznał, że jest on niewystarczający do dokonania oceny sytuacji finansowej Spółki, co oznacza, że Strona nie wykazała zaistnienia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.". Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia zarzucając naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez nieprzyznanie jej prawa pomocy, a tym samym uniemożliwienie jej skorzystania z prawa do sądu. Strona podniosła, iż zaprezentowany w postanowieniu sposób rozumowania prowadzi do takiego rezultatu, że podmiot, który realnie potrzebuje prawa pomocy, jest tego prawa pozbawiony, gdyż nie spełnił daleko idących wymogów dokumentacyjnych. Dochodzi więc do pokrzywdzenia takiego podmiotu, a zarazem wypaczenia celu dla jakiego stworzone zostały regulacje dotyczące prawa pomocy. Zdaniem Spółki samo zgłoszenie przez organy podatkowe wierzytelności w kwocie 654.000.000 zł świadczy o tym, że nie ma ona środków na prowadzenie postępowania. Nadto Strona uważa, iż referendarz nie może zarzucać jej uchylania się od przedstawienia sprawozdania finansowego, gdyż nie dysponuje dokumentami finansowymi koniecznymi do jego sporządzenia, za co nie ponosi odpowiedzialności, bowiem zostały zabrane przez Straż Graniczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a.). Ustanawiając przesłankę udzielenia takiego wsparcia ustawodawca wskazał w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., że jest nią brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, zaznaczając jednocześnie, że wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Rozpoznanie wniosku o prawo pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego posiadania wnioskodawcy z wysokością ciążących na nim kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania sądowego jest to wpis od skargi w kwocie 100.000 zł) i dokonaniu na tej podstawie oceny czy istotnie strona nie jest w stanie uiścić tych kosztów. Konieczne są więc do tego dane obrazujące całościowo sytuację finansową wnioskodawcy, które uzyskuje się z głównie z dokumentacji finansowej strony. Brak takiej dokumentacji, jej niepełność, nierzetelność czy wątpliwości co to jej prawdziwości uniemożliwiają ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, co z kolei skutkuje niemożliwością dokonania oceny w jakiej mowa wyżej. Referendarz sądowy wezwał Skarżącą do nadesłania m.in. dokumentów dotyczących likwidacji Spółki np. bilansu otwarcia likwidacji, listy wierzytelności, podziału majątku Spółki, sprawozdań sporządzonych przez likwidatora, aktualnego wykazu środków trwałych Spółki, zeznań podatkowych CIT-8 za rok 2015 i 2016, a także za rok 2017 (jeżeli zostało sporządzone) oraz deklaracji VAT-7 od stycznia do grudnia 2017 r., rocznego sprawozdania finansowego za rok 2016, bilansu za rok 2016, rachunku zysków i strat za rok 2016, pełnych wyciągów z posiadanych przez Spółkę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu od [...] czerwca 2017 r. do dnia otrzymania wezwania, ewentualnie dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie, zajęcie bądź blokada rachunku, kopii raportów kasowych z okresu od [...] czerwca 2017 r. do dnia otrzymania wezwania. Spośród tych dokumentów Strona przesłała jedynie deklarację VAT-7K za styczeń, luty i marzec 2017 r. oraz zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Sąd podziela stanowisko referendarza, że Spółka nie przedłożyła kluczowych dla oceny jej sytuacji finansowej dokumentów, do złożenia których została wezwana, tj. dokumentów dotyczących likwidacji Spółki, takich jak bilans otwarcia likwidacji, listy wierzytelności, podziału majątku Spółki, sprawozdań sporządzonych przez likwidatora, zeznań podatkowych CIT-8 za rok 2015 i 2016, rocznego sprawozdania finansowego za rok 2016 czy wyciągów z rachunków bankowych za wskazany okres. Także samo zgłoszenie wierzytelności wobec Strony przez organy podatkowe i jej wysokość, wbrew twierdzeniom Skarżącej, nie świadczą o jej braku środków na prowadzenie postępowania. Okoliczność ta stanowi jeden z wielu, ale nie jedyny element materiału dowodowego służący do ustalenia kondycji finansowej Spółki. Kwota ciążących na Skarżącej zobowiązań jest niewątpliwie znaczna (wielomilionowa), ale nie przesądza to automatycznie o tym, że należy przyznać jej prawo pomocy. Spółka skupiła się na wykazaniu jedynie znacznej wielkości jej pasywów, ale nie dostarczyła żadnych dokumentów odnoszących się do jej aktywów i ich, jak twierdzi, niemal całkowitego braku. Prawidłowo zatem referendarz uznał, iż brak jest możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winna się liczyć w postępowaniu sądowym z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W tym miejscu należy dodatkowo wyjaśnić, że zawarte w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zatem zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (J.P. Tarno – "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Wydanie 2, Warszawa 2006, s. 504; por. także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2005 r., OZ 944/04, niepubl.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Rolą Sądu rozpatrującego taki wniosek jest bowiem ocena materiału dowodowego pod kątem spełnia przesłanek z art. 246 p.p.s.a., a nie poszukiwanie za Spółkę takich dowodów lub (i) okoliczności, które świadczyłyby o konieczności przyznania jej prawa pomocy. Treść sprzeciwu świadczy również, iż Spółka domaga się zwolnienia jej od kosztów sądowych pomimo niedostarczenia wymaganej dokumentacji finansowej uzasadniając to niezawinioną przez siebie niemożnością ich przedłożenia oraz celami dla jakich stworzono instytucję prawa pomocy. Należy więc jeszcze raz wyjaśnić, że oceny czy podmiot potrzebuje zwolnienia od kosztów sądowych, tj. czy spełnia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., dokonuje się jednie w oparciu o oświadczenia i potwierdzające je dokumenty finansowe wnioskodawcy, których Skarżąca nie złożyła. Przyznanie Spółce prawa pomocy pomimo niewykazania odpowiednią dokumentacją spełnienia przesłanek stanowiłoby naruszenie ww. przepisu oraz nieuzasadnione uprzywilejowanie Skarżącej w stosunku do innych wnioskodawców. Pamiętać należy, iż udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania podmiotu z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 niepubl.). W myśl bowiem art. 84 Konstytucji każdy na obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). Skarżąca prowadziła działalność gospodarczą znacznych rozmiarów, jednak zabezpieczyła środki finansowe jedynie celem zapłaty "z góry" za usługi prawnicze świadczone przez jej pełnomocnika, ale nie zabezpieczyła – jak twierdzi – żadnych środków niezbędnych do kontynuowania postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Już samo takie rozdysponowanie środków wpływa negatywnie na ocenę wniosku Spółki, gdyż wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika nie może mieć pierwszeństwa przed kosztami sądowymi, zwłaszcza gdy wnioskodawca domaga się uiszczenia ich za niego przez współobywateli. Skarżąca nie wykazała nadto, że nie posiada możliwości uzyskania dopłat ze strony wspólników i nie przedstawiła okoliczności towarzyszących utracie zgromadzonego w przeszłości majątku. Należy podkreślić, że Spółka powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (zob. postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., I OZ 304/14). Również trudności z uzyskaniem dokumentacji finansowej od Prokuratury nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla niezłożenia sprawozdania finansowego. Prokuratura zgodziła się na udostępnienie Skarżącej dokumentów ale to Spółka, zniechęcona ich ilością i sposobem przechowywania, sama ostateczne zrezygnowała z ich uzyskania. Nadto jak trafnie zauważył referendarz sądowy pełnomocnik Skarżącej nie nadesłał i w żaden sposób nie wytłumaczył z jakich powodów nie jest w stanie przedłożyć dokumentów dotyczących likwidacji Spółki (bilans otwarcia likwidacji, listy wierzytelności, podziału majątku Spółki, sprawozdań sporządzonych przez likwidatora), które przecież winny znajdować się w dyspozycji likwidatora, z którym pozostaje w kontakcie, skoro powołuje się na jego oświadczenia zarówno w uzasadnieniu wniosku z dnia [...] grudnia 2017 r., jak również w piśmie z dnia [...] stycznia 2018 r. Sąd podzielił zatem stanowisko starszego referendarza sądowego zgodnie z którym Spółka nie wykazała, iż jej sytuacja majątkowa i zdolności płatnicze są na tyle złe, że nie ma ona możliwości partycypowania w kosztach postępowania sądowego z jej skargi. Sąd uznał zatem, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, bowiem konstytucyjna gwarancja prawa do sądu nie ma charakteru absolutnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.