V SA/Wa 2052/09

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. O. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] października 2009 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. J.O. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi na postanowienie Ministra Finansów z [...] października 2009r. złożył wniosek (uzupełniony na urzędowym formularzu PPF z 24 lutego 2010r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z dorosłą, studiującą w [...] córką, posiada dom o powierzchni 59 m2 w B., mieszkanie (spółdzielcze lokatorskie), dom w budowie (jako majątek dorobkowy z kredytem 600.000 złotych i nieruchomość gruntową o powierzchni 0,8511 ha. Utrzymuje się z renty strukturalnej w wysokości 1755,26 złotych. Oświadczył, iż nie posiada zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Wskazał także, iż ponosi znaczne koszty na leczenie swoich dolegliwości. Do wniosku załączył faktury za leki na kwotę 39,47 złotych ([...].02.2010r.), 180,20 złotych ([...].01.2010r.), 85,46 złotych ([...].10.2009r.), 46,20 zł ([...].08.2009r.), 65,97 zł ( [...].04.2009r.). W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 4 marca 2010 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 17 marca 2010r., w którym wyjaśnił, iż miesięcznie ponosi następujące wydatki: wyżywienie 450 złotych, leczenie – 200 złotych, opłata za mieszkanie – 473 złotych, gaz i energia elektryczna - 180 złotych, telefon - 35 złotych, Internet – 45 złotych, KRUS – 210 (kwartalnie). Wizyty u lekarzy specjalistów – 150 złotych. Wskazał, iż zarówno on jak i córka nie posiadają oszczędności pieniężnych, lokat, przedmiotów wartościowych itp. Stwierdził, iż córka sporadycznie dorabia w wakacje, jednakże skarżący dokładnie nie orientuje się w tym zakresie, ponadto zaciągnęła kredyty w wysokości 3145 funtów (2008 rok) i 3215 funtów (2009 rok). Dodatkowo podał, iż zarówno on, jak i brat córki częściowo pokrywa koszty utrzymania córki za granicą. Wyjaśnił, iż we wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy domach i mieszkaniu nikt nie mieszka, poza skarżącym i jego córką, która przyjeżdża do Polski co najmniej trzy razy w roku. Podał także, że nie składał zeznań podatkowych za lata 2008 i 2009 oraz, że obecnie umowa kredytu bankowego jest w formie ugody i obecnie jest negocjowana z bankiem. Do pisma załączył wyciągi z rachunku bankowego z saldem końcowym 42,13 złotych, 0,11 USD, 40,63 złotych oraz dokumenty potwierdzające ponoszone wydatki w tym za energię elektryczną, gaz. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie: częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 24 lutego 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego oraz jego rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, czy skarżący uzyskuje dochody, a jeśli tak to w jakiej wysokości, jak przedstawiają się wydatki jego związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem, czy posiada rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób i majątek ruchomy znacznej wartości. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że pisma procesowego z 17 marca 2010 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za odpowiedź na zadane pytania. Wnioskodawca mimo wezwania nie nadsyła umowy kredytu w wysokości 600 tys. złotych, nie nadsyła aktualnego wyciągu z rachunku bankowego prowadzonego przez [...] B. [...] S.A. Analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku możliwości weryfikacji złożonych oświadczeń poprzez posiadane ewentualnie środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym, posiadany majątek. Należy bowiem zauważyć, iż skarżący został wezwany do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych za okres trzech miesięcy. Nadesłał trzy wyciągi z rachunków, jednakże dwa były aktualne, natomiast trzeci odzwierciedlał dane na dzień 6 października 2003 rok. Składając oświadczenie w żaden sposób nie odniósł się do powyższego. W związku z powyższym nie można ustalić, czy skarżący nadal posiada ten rachunek, a jeśli tak to jaki jest obecnie jego stan. Podobnie należy również ocenić fakt nie nadesłania umowy kredytu w wysokości 600.000 złotych. W tym również przypadku nie można ustalić, czy skarżący reguluje raty ww. kredytu, czy został on zaciągnięty przez samego skarżącego, czy nadal buduje dom, co w końcu stanowiło zabezpieczenie udzielonego kredytu. Oświadczenie skarżącego cyt. "umowa kredytu w formie ugody jest negocjowana z bankiem" nic nie wyjaśnia i nie pozwala na dokonanie ustaleń odnośnie zdolności skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych. Należy wskazać, iż zażądano od wnioskodawcy dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno finansową jak i czasową, gdyż zasadą jest, że każdy posiadacz rachunku otrzymuje miesięcznie co najmniej jeden wyciąg z prowadzonego rachunku, a odnośnie umowy kredytu – każda ze stron tej umowy otrzymuje egzemplarz tej umowy. Przypomnieć trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Niezależnie od powyższego wskazać należy, iż same oświadczenia skarżącego budzą wątpliwości. Mianowicie skarżący w dodatkowym oświadczeniu podaje kwoty ponoszonych wydatków, jednakże nadesłane dokumenty nie potwierdzają ich wysokości. Dla przykładu należy podać koszty leków, które skarżący deklaruje w wysokości 200 złotych miesięcznie, natomiast żadna z nadesłanych faktur nie opiewa na kwotę wyższą niż 180,20 złotych (jest to kwota najwyższa, pozostałe kwoty opiewają na kwoty poniżej 100 złotych). Należy także wskazać, iż skarżący podaje, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z córką, jednakże z dodatkowego oświadczenia wynika, że córka samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, gdyż zaciągnęła na swoje utrzymanie kredyty, a sam skarżący we wniosku nie podaje konkretnych kwot, które przeznacza na utrzymanie córki za granicą. W końcu zwrócić także należy uwagę na fakt, iż skarżący posiada bardzo duże możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu, których nie wykorzystuje. Mianowicie posiada bardzo duży majątek, w postaci nieruchomości gruntowych i domów, które mógłby np. wynająć lub wydzierżawić i z tego tytułu pokryć koszty sądowe i ustanowić profesjonalnego pełnomocnika. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.