V SA/Wa 2160/14

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Ł. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] maja 2014 r. [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej pomocy finansowej z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom p o s t a n a w i a: - odmówić Skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy Ł. K. (dalej: "Skarżący") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami oraz bratem. Posiada nieruchomość rolną o pow. 22,3 ha, trzy samochody o łącznej wartości około 19.000 zł oraz sprzęt rolniczy o wartości około 30.000 zł. Dodał, że na skutek zjawisk pogodowych nie uzyska w bieżącym roku przychodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Wskazał również, że jest dłużnikiem kredytowym i ciąży na nim obowiązek spłaty kredytów w wysokości 250.000 zł. Uzasadniając wniosek o ustanowienie radcy prawnego Skarżący wskazał, że przydzielenie pomocy prawnej jest zasadne z uwagi na złożoność sprawy, a dzięki pomocy prawnika "postępowanie powinno przebiec szybciej". Do dochodów rodziny Skarżący zaliczył jedynie emeryturę ojca w wysokości 2.000 zł, wyjaśnił, że prowadzone gospodarstwo rolne "nie jest dochodowe". Z uwagi na to, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające dla oceny możliwości majątkowych wnioskodawcy, zarządzeniem z [...] października 2014r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, Skarżący przedstawił kopie umów kredytowych: kredytu inwestycyjnego, gotówkowego na cel konsumpcyjny, kredytu w rachunku bieżącym w złotych zabezpieczonego hipoteką A. E. oraz pożyczki dla klientów instytucjonalnych zabezpieczonej hipoteką, jak również wyciąg z rachunku bankowego, decyzję w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego na rok 2014. Nie załączył natomiast faktur dokumentujących sprzedaż zboża w 2014 r., pomimo oświadczenia złożonego w piśmie przewodnim. Ponadto wyjaśnił, że w ramach gospodarstwa rolnego uprawia pszenicę ozimą, jęczmień jary, proso, ziemniaki oraz wskazał posiadany sprzęt rolniczy - kosiarkę ogrodową oraz świder ziemny; pozostały sprzęt pożycza od rodziców. Podkreślił, że z powodu warunków pogodowych zebrane zboże w bieżącym roku jest mało wartościowe, a cena sprzedaży nie pokrywa kosztów produkcji. Skarżący nie uzyskał pisma z Urzędu Gminy informującego o wysokości dochodów z gospodarstwa rolnego, ale w jego ocenie dochód z prowadzonego gospodarstwa wynosi około 58.000 - 60.000 zł. Skarżący wskazał również, że nigdy nie korzystał z pomocy społecznej oraz wyjaśnił, że nie archiwizuje rachunków np. za zakupioną odzież, żywność. Oszacował, że koszt utrzymania mieszkania wynosi około 700 - 800 zł, miesięczne koszty wyżywienia i wydatków na odzież wynoszą około 1000 zł. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", Sąd może – na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 258 § 1 p.p.s.a. czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika. W niniejszej sprawie Skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, a więc o przyznanie prawa pomocy w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd może natomiast zwolnić osobę fizyczną z części kosztów postępowania, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia stwierdzić należy, że Skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 10 października 2014 r. Skarżący przedstawił jedynie kopie umów kredytowych – częściowo bez harmonogramów spłat kredytów, decyzję w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego na rok 2014 oraz wyciąg z rachunku bankowego wskazujący jedynie wysokość salda debetowego (w związku z posiadanym przez Skarżącego kredytem w rachunku bieżącym). Nadesłany wyciąg bankowy nie dokumentuje dokonywanych operacji bankowych – w tym wpłat i wypłat z tego rachunku, co uniemożliwia ocenę realizowanych wypłat i wpłat. Nie przedstawił natomiast wyciągu z rachunku bankowego obsługującego kredyt gotówkowy na cel konsumpcyjny. Skarżący posiada kredyt w rachunku bieżącym, a więc rachunek bankowy dający potencjalną możliwość pobierania środków pieniężnych do określonego limitu. W przypadku konta bankowego prowadzonego dla Skarżącego limit kredytu odnawialnego wynosi 60.000 zł i taki też jest wynik ujemnego salda na rachunku. Skarżący nie przedstawił również odcinków emerytury uzyskiwanej przez ojca oraz wyciągów z rachunków bankowych osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Nie udokumentował w żaden sposób kosztów utrzymania domu, nie przedstawił np. faktur za korzystanie z energii elektrycznej, gazu, wody, telefonów oraz nie udokumentował dochodów z gospodarstwa rolnego. Zasadny jest wniosek, że Skarżący nie udokumentował ani uzyskiwanych dochodów ani ponoszonych kosztów utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy. Niewątpliwie Skarżący posiada majątek – nieruchomość rolną (22 ha), wykazał również trzy samochody osobowe i sprzęt. Wszystkie te składniki wymagają nakładów pieniężnych, chociażby zakupu paliwa, ubezpieczenia. Ponadto Skarżący jest dłużnikiem bankowym i ciąży na nim spłata rat kredytu. Wskazując koszty utrzymania, równocześnie twierdzi, że dochód z gospodarstwa jest "zerowy". W ocenie referendarza sądowego złożone wyjaśnienia nie są wiarygodne. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, należy mieć na uwadze, że to na Skarżącym spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Referendarz sądowy natomiast ocenia przedstawione informację i nie spoczywa na nim obowiązek udowadniania, że strona środki na pokrycie kosztów sądowych jednak posiada. Nieudzielenie pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu i dodatkowym wezwaniu), uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez Skarżącego kosztów sądowych i ewentualnego ustanowienia pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie Skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się. Oświadczeniem o przedstawionej treści Skarżący uniemożliwił porównanie wysokości kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym i możliwości płatniczych. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy Skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi lub jeśli zapłata kosztów postępowania sądowego mogłaby spowodować powstanie uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów postępowania nie może być natomiast brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty sądowe powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Wnioskujący nie należy do osób pozbawionych środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Jego sytuacji majątkowej nie można utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód niewystarczający na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Rozpoznając wniosek Skarżącego w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, zauważyć należy, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez Skarżącego zarzutów lub braku jej zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (Skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 1 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II FZ 219/11 oddalających zażalenia na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 969/10 oraz z dnia 23 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 929/10 przyznające Skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalające wniosek o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika. W związku z powyższym, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.