V SA/Wa 2217/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Małgorzata Rysz (spr.), Sędzia NSA - Piotr Piszczek, Sędzia WSA - Michał Sowiński, Protokolant - Beata Bińkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ... czerwca 2007 r. Nr ... w sprawie sygn. akt ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ...04.2007 r. Nr ...- w części odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek W dniu 23 lutego 2007 r. (data wpływu do organu) K. W. złożyła w imieniu swoim, syna K. oraz małoletnich dzieci A. i R. jako ich ustawowa przedstawicielka do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakładu) wniosek o umorzenie zaległości w kwocie ...zł wraz z odsetkami, do zapłaty których powyższe osoby zostały wezwane jako ustawowi spadkobiercy A.W. Uzasadniając wniosek strona wskazała, iż w czasie powstania zaległości względem Zakładu aż do śmierci męża pozostawała z nim w faktycznej separacji i nie wiedziała o jego zaległościach; tym bardziej nie wiedziały o niej dzieci. Podkreśliła, iż ani ona, ani też jej dzieci nie czerpały pożytków z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża, oraz że od czasu, gdy mąż przebył zawał (... 1999 r.) rozpoczęły się problemy finansowe, gdyż w ... r. nie dostawała od niego żadnych środków na utrzymanie domu i dzieci, korzystała z pomocy matki, a w czasie wakacji pieniądze zarabiał najstarszy syn, który zatrudniał się przy pracach dorywczych. Wnioskodawczyni wskazała, iż mąż zostawił ją bez środków do życia, po jego śmierci, która nastąpiła ... ... 2002r., dowiedziała się o niezapłaconych przez niego rachunkach i fakturach. Wraz z kłopotami finansowymi pojawiły się u niej kłopoty zdrowotne związane z nieustającym stresem i depresją. K. W. wskazała ponadto, iż jej stan zdrowia spotęgowały obawy o życie i zdrowie córki, która w chwili śmierci ojca miała ... lat i była z nim bardzo związana emocjonalnie. Wnioskodawczyni wymieniła jakie dochody osiągała - początkowo z tytułu prac interwencyjnych i zasiłku dla bezrobotnych, a następnie wynagrodzenia, gdyż po pewnym czasie znalazła stała pracę (od ... brutto do ... brutto) oraz wyjaśniła, iż na dwoje małoletnich dzieci otrzymuje rentę rodzinną w wysokości ... na miesiąc. Przedstawiła swoje miesięczne wydatki na bieżące potrzeby oraz podkreśliła, iż pomaga synowi K., który studiuje odpłatnie w K. na studiach zaocznych a do ...... 2007 r. zatrudniony jest jako murarz; mieszka on w P. i dojeżdża co tydzień na zajęcia do K. Strona wskazała, że nie posiada żadnych ruchomości, które mogłaby spieniężyć, a dom którego jest (wraz z dziećmi) właścicielem jest jej miejscem zamieszkania. Dodała, że Urząd Skarbowy prowadzi postępowanie w stosunku do niej i jej dzieci w sprawie ustalenia odpowiedzialności za zobowiązania jej męża z tytułu podatku od towarów i usług za ... 2001 r. oraz podniosła, iż nie jest w stanie spłacić długu wobec Zakładu bez narażenia dzieci na brak środków do życia. Decyzją z dnia ... kwietnia 2007 r. nr ... nr sprawy ... Zakład umorzył K. W. należności z tytułu nieuregulowania składek na ubezpieczenia własne płatnika pomimo braku ich nieściągalności, tj. na ubezpieczenia społeczne za ... w łącznej kwocie ... zł, ubezpieczenie zdrowotne za ... w łącznej kwocie ... zł, Fundusz Pracy za ... w łącznej kwocie ... zł oraz odmówił umorzenia należności z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz przez ubezpieczonych, tj. na ubezpieczenie społeczne za ... w łącznej kwocie ... Narodowy Fundusz Zdrowia za ... w łącznej kwocie ... Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za ...w łącznej kwocie ... zł. W uzasadnieniu organ, wskazując na treść art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych [Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.]; dalej: "u.s.u.s.", wyjaśnił, iż zaistniały przesłanki umożliwiające częściowe umorzenie należności z uwagi na ważny interes osoby zobowiązanej. Zakład jednocześnie poinformował K. W., iż umorzenie zaległości ma niekorzystny wpływ na wysokości świadczenia rentowego i przytoczył treść przepisu art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 z późn. zm.] oraz wyjaśnił, że odmowa umorzenia zaległych należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika nastąpiła z uwagi na dotychczasowy brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. W decyzji jako strona została wskazana K. W. i tylko jej decyzję doręczono. Rozpoznając sprawę w następstwie wniosku K. W. o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes Zakładu") decyzją z dnia ... czerwca 2007 r. nr ... (nr sprawy ...) wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4 w zw. z art. 28 i 30 u.s.u.s. utrzymał w mocy decyzję Zakładu z ... kwietnia 2007 r. Uzasadniając swą decyzję Prezes Zakładu przytoczył przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne [Dz. U. Nr 141, poz. 1365] ponadto wskazał, że wnioskodawczyni została pouczona o możliwości czynnego uczestnictwa w sprawie, lecz z niej nie skorzystała oraz nie wniosła dodatkowych dowodów, zatem w wyniku ponownej analizy materiału dowodowego stwierdzono brak przesłanek umożliwiających całkowite umorzenie zaległości z tytułu składek nieopłaconych przez A. W. Organ wyjaśnił, że z uwagi na toczące się postępowanie w sprawie umorzenia należności dotychczas nie wszczęto postępowania egzekucyjnego wobec wnioskodawczyni oraz pozostałych spadkobierców, zatem nie została stwierdzona nieściągalność należności, a z dokumentów dowodowych będących w posiadaniu ZUS wynika, iż następcy prawni zobowiązani decyzjami z dnia ... listopada 2006r. do spłaty zadłużenia z tytułu składek obciążających zmarłego A. W. są właścicielami nieruchomości. W ocenie organu K. W. osiąga dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę, natomiast dzieci korzystają ze świadczenia rentowego, tak więc istnieją źródła umożliwiające przymusowe dochodzenie należności. Organ dodał, że przepisy art. 28 u.s.u.s. nie mają zastosowania do należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników, które zgodnie z art. 30 tejże ustawy podlegają szczególnej ochronie prawnej i stosownie do postanowień powołanego przepisu składki w części finansowanej przez ubezpieczonych nie mogą stanowić przedmiotu umorzenia. Także i ta decyzja została skierowana tylko do K. W. i jej doręczona. W skardze z 9 lipca 2007 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję K. W. wniosła o jej uchylenie w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości, wskazała, iż w sprawie nie zostały rozpoznane wszystkie okoliczności odnoszące się do jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Prezes Zakładu w ocenie skarżącej pominął jej trudności w tych sferach życia przy ocenie przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne pracowników finansowanych przez płatnika. Istnienie tej przesłanki lub jej nieistnienie należy, zdaniem strony, oceniać z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy, tj.: po pierwsze, możliwości rozporządzania nieruchomością, w tym również pod względem ekonomicznym i socjalnym, po drugie, wysokości otrzymywanego wynagrodzenia, po trzecie przeznaczenia środków celowego świadczenia, jakim jest renta. W trakcie toczącego się postępowania wskazywała, że dom jednorodzinny, który po śmierci męża stał się współwłasnością skarżącej i jej dzieci jest domem niewykończonym, budowanym praktycznie przez całe życie i nadającym się obecnie do remontu, a środki uzyskane z jego sprzedaży pozwoliłyby na zaspokojenie należności względem ZUS, lecz jednocześnie powstałaby konieczność zwrócenia się o pomoc społeczną - skarżąca obawia się, że za pozostałą część ceny sprzedaży nie byłaby w stanie znaleźć miejsca, w którym wraz z rodziną mogłaby zamieszkać, a ewentualne opłacanie czynszu za mieszkanie spowodowałoby, że jej niewielkie wynagrodzenie co miesiąc musiałoby być zmniejszane o kwotę czynszu. Z wynagrodzenia, jakie otrzymuje, strona ponosi koszty utrzymania całej rodziny - tj. koszty wyżywienia i zakupu niezbędnej odzieży oraz środków higienicznych, koszty opłat za energię elektryczną, gaz, wodę, wywóz nieczystości, RTV, telefon, koszty opału i nauki syna, opłaca podatek od nieruchomości. Z wynagrodzenia tego - w kwocie ... zł brutto (... zł netto), połowę egzekwuje Urząd Skarbowy tytułem zadłużenia po A. W. w podatku od towarów i usług za listopad i grudzień 2001 r. Do dyspozycji pozostaje jej więc kwota ... zł, na dowód czego do skargi strona załączyła dowód: zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu oraz zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia. Z kwoty tej miesięcznie strona płaci ok. ...zł za leczenie swoje i córki, której stan zdrowotny - zarówno fizyczny, jak i psychiczny od śmierci ojca jest poważny. W maju 2007 r. po raz kolejny była hospitalizowana, reaguje dolegliwościami somatycznymi na zaburzenia psychiczne. Strona dodała, że jeszcze za życia męża, tuż przed jego wyprowadzeniem się z domu i na jego prośbę zgodziła się zawrzeć umowę pożyczki ze szwagrem i jego żoną na kwotę ... zł, która to kwota do dnia dzisiejszego nie została spłacona, a skarżąca nie posiada środków, aby dokonać jej spłaty (dowód: oświadczenie z dnia 13 lutego 2007 r.). W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumenty zawarte w uzasadnieniu obydwu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270], dalej - p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W sprawie należy zwrócić uwagę na to, że stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może zatem uwzględnić skargę także z takich przyczyn, które w ogóle nie zostały w niej podniesione. Sytuacja taka ma miejsce w niniejszej sprawie. We wniosku o umorzenie zaległych należności K. W. wskazała, iż zwraca się do ZUS-u w imieniu własnym oraz syna K. (pełnoletniego) i małoletnich dzieci - A. i R. jako ich ustawowa przedstawicielka. Podała również numery spraw, w których zostały wydane decyzje ustalające solidarną odpowiedzialność spadkobierców A. W. za obciążające go nieopłacone należności z tytułu składek (wniosek z 17.02.2007r., k 36 akt administracyjnych). Następnie w dniu 23 lutego 2007r., w związku ze złożonym wnioskiem o umorzenie zaległości, również w imieniu własnym oraz dzieci - K., A. i R. wniosła o wstrzymanie wykonania decyzji ZUS z dnia ... listopada 2006r., ustalających ich odpowiedzialność jako ustawowych spadkobierców A. W. ( k 43 akt administracyjnych). Zgodnie z treścią art. 123 u.s.u.s. w sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Z kolei stosownie do art. 28 kpa stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W kpa pojęcie interesu prawnego nie zostało normatywnie określone, przyjmuje się jednak, że stroną jest jednostka, której sprawa może być załatwiona w postępowaniu administracyjnym, którego zakres przedmiotowy określają przepisy prawa administracyjnego, stwarzające podstawy prawne dla organów administracyjnych do wydania decyzji administracyjnych "tzn. norm jednostkowych regulujących indywidualne prawa lub obowiązki ich adresatów w tej sferze" ( M. Zimmermann " Z rozważań nad postępowaniem jurysdykcyjnym i pojęciem strony w kodeksie postępowania administracyjnego, w: Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki Warszawa - Wrocław 1967, s. 443 i nast.) W tym miejscu trzeba jeszcze przywołać przepis art. 30 § 1 kpa, który przewiduje, że zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych stron ocenia się według przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Badając prawidłowość decyzji administracyjnych Sąd zwrócił uwagę, że zarówno w postępowaniu zakończonym decyzją wydaną w dniu ... kwietnia 2007 r. jak i w toczącym się wskutek złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy organ nie uwzględnił wszystkich stron postępowania. Wniosek z 17 lutego 2007 r., którym K. W. zwróciła się do Zakładu o umorzenie należności składkowych - jak wskazała - w imieniu swoim oraz dzieci, jako czynność wszczynająca postępowanie administracyjne determinuje zakres podmiotowy i przedmiotowy tegoż postępowania. Oznacza to, że postępowanie w tej sprawie winno się toczyć także w odniesieniu i z udziałem K., A. i R. W.. Sąd stwierdza, że w załączonym do wniosku o umorzenie zaległości oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej (k. 37 akt adm. sprawy) wnioskodawczyni wskazała, iż ma troje dzieci w wieku ... lat. Już tylko na tej podstawie oczywiste było, iż jedno z dzieci było pełnoletnie w dacie złożenia wniosku tzn. 23 lutego 2007 r. (studiujący i pracujący K. W.), a zatem osiągnęło pełną zdolność do czynności prawnej (art. 11 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny [Dz. U. z dnia 18 maja 1964 r. z późn. zm.] dalej: kc). W postępowaniu administracyjnym zdolność procesową daje stronie zdolność do czynności prawnych, która jak wyżej wskazano, jest oceniana według przepisów kc. Zatem osoba pełnoletnia, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych może działać w postępowaniu administracyjnym osobiście, lub za pośrednictwem pełnomocnika (art. 32 kpa). Pełnomocnikiem strony może być osoba fizyczna posiadająca zdolność do czynności prawnych, pełnomocnictwo powinno być udzielone na piśmie lub zgłoszone do protokołu, a pełnomocnik zobowiązany jest dołączyć do akt oryginał lub urzędowo poświadczony odpis pełnomocnictwa ( art. 33 §1, 2 i 3 kpa). W niniejszej sprawie organ do którego wpłynął wniosek o umorzenie zaległości zaniechał wezwania do usunięcia braków formalnych tego wniosku, w zakresie pełnomocnictwa dla K. W. od K.W., który został wskazany jako jeden z wnioskodawców. Następnie zaś wadliwie przeprowadził postępowanie administracyjne w obu instancjach - bez udziału K. W., nie informując go ani o podejmowanych czynnościach, ani nie wskazując go jako strony w decyzji, wreszcie nie doręczając mu zapadłych w sprawie rozstrzygnięć. Podobne błędy popełniono również w stosunku do A. W., która także została wskazana jako wnioskodawczyni i która w chwili wydania decyzji Prezesa Zakładu (...czerwca 2007 r.) także była już pełnoletnia (z załączonego do wniosku z 23 lutego 2007 r. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, iż A. W. urodziła się w dniu ... kwietnia 1989 r. - k. 5 akt adm.). Z chwilą osiągnięcia przez nią pełnoletniości jej matka - K. W. utraciła charakter przedstawiciela ustawowego córki i od tego momentu nie mogła już jej reprezentować w postępowaniu administracyjnym na podstawie upoważnienia ustawowego, organ winien więc wezwać samą niestawającą do tej pory stronę, czego nie uczynił. Wadliwe również było pominięcie w postępowaniu trzeciego, niepełnoletniego dziecka K.W. - R., który także został wskazany jako wnioskodawca. Fakt, że w toku całego postępowania administracyjnego był on niepełnoletni nie może go pozbawić stratusu strony, gdyż stroną może być także osoba nie posiadająca pełnej zdolności do czynności prawnych, jeśli spełnia wymogi z art. 28 kpa, w takim wypadku jest reprezentowana przez ustawowego przedstawiciela ( art.30 § 2 kpa), do którego kieruje się wezwania i doręczenia. Ewidentnym znakiem pominięcia stron - K., A. i R. W. było także niewskazanie ich w decyzjach wydanych w obu instancjach ( zgodnie z art. 107§ 1 kpa decyzja powinna m.in. zawierać oznaczenie strony lub stron postępowania) oraz niedoręczenie im tych decyzji. Trzeba więc stwierdzić, iż rozpoznając niniejszą sprawę administracyjną organ naruszył szereg przepisów postępowania, gwarantujących wszystkim stronom możliwość czynnego w nim udział, czym wypełnił przesłanki podstawy wznowienia postępowania opisanej w art. 145 § 1 pkt. 4 kpa. Rozpoznając sprawę ponownie organ zobowiązany będzie do przeprowadzenia postępowania z udziałem wszystkich stron, z tym że w stosunku do tych legitymujących się pełną zdolnością do czynności prawnych z ich osobistym udziałem ( chyba, że ustanowią pełnomocnika), prawidłowo oznaczy strony w decyzjach oraz dokona prawidłowych doręczeń, a przed wydaniem decyzji umożliwi stronom wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów stosownie do przepisu 10 §1 kpa. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. W myśl natomiast dyspozycji art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Ze względu na wskazane wyżej naruszenia prawa i pozbawienie stron ( bez jakiejkolwiek ich winy) możliwości udziału w całym postępowaniu, uchyleniu musiała podlegać także decyzja wydana w pierwszej instancji. Uwzględniając powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 4 kpa oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.