V SA/Wa 244/11

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi E. Z. na postanowienie Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2010 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. E. Z. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną. Oświadczył, iż zamieszkuje w mieszkaniu o powierzchni 25 m2. Nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Wyjaśnił, że żona otrzymuje emeryturę wysokości 7000 złotych oraz że spłaca nieterminowo zaciągnięte kredyty. Podła, że jest osobą w podeszłym wieku i schorowaną, w związku z tym ponosi znaczne wydatki na zakup leków. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 25 marca 2011 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Pismem z 8 kwietnia 2011 r. (data nadania) wnioskodawca nadesłał dodatkowe oświadczenie, w którym wskazał, iż posiadane gospodarstwo rolne o pow. 13,57 ha przekazał następcy i w związku z tym nie posiada żadnego majątku oraz rachunku bankowego. Wyjaśnił, że nie otrzymuje żadnej pomocy. Do pisma załączył: trzy dowody dotyczące spłat rat kredytów, dowód wypłaty kwoty 1000 złotych, fakturę za energię elektryczną i wodę oraz rachunki za leki. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 15 marca 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący wraz z żoną osiągają dochody, posiadają zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym i jaki ponoszą wydatki. Wprawdzie w piśmie procesowym z 8 kwietnia 2011r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wskazał, czy on i jego żona osiągają jakiekolwiek dochody i jaka jest ich wysokość, czy posiadają zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jakie ponoszą wydatki i w jakiej wysokości, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia, tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych, zawartych umów kredytowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów wpisu sądowego, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytania o dochodach i posiadanych środkach pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Skarżący w odpowiedzi na wezwanie nadesłał jedynie trzy dowody uiszczenia rat kredytowych, dowód wypłaty z rachunku skarżącego kwoty 1000 złotych (określony przez skarżącego jako odcinek emerytury), dwie faktury za energię elektryczną, wodę oraz rachunki za zakupione leki. Odnosząc się do powyższego należy zauważyć, iż po pierwsze skarżący mimo wezwania nie nadesłał umów kredytowych, w związku z tym nie można stwierdzić na jaki cel zostały zaciągnięte kredyty i tym samym nie można dokonać porównania między koniecznymi wydatkami prywatnoprawnymi skarżącego (np. kredyt na mieszkanie) a wydatkami publicznoprawnymi (np. wpis sądowy od skargi). Ponadto skarżący w jednym miejscu oświadcza, że nie posiada rachunku bankowego, gdyż go zlikwidował po przekazaniu gospodarstwa rolnego, a z drugiej strony przesyła dowód wypłaty ze swojego innego rachunku bankowego kwoty 1000 złotych. Nie można również uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 8 kwietnia 2011 r. – iż nie posiada żadnego majątku, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" lub majątkiem w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W tym miejscu należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie załączył wyciągów za okres trzech miesięcy z posiadanych rachunków bankowych. Reasumując skarżący mimo wezwania nie nadesłał żądanych dokumentów. W związku z tym nie można ustalić jakie i w jakiej wysokości osiąga dochody oraz na jaki cel ponosi wydatki. Nie wszystkie bowiem wydatki należ traktować jako wydatki utrzymania koniecznego, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a tylko takie korzystają z pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Co więcej z nadesłanych dokumentów wynika, iż skarżący pokrywa wydatki m.in. za energię elektryczną, a zgodnie ze znajdują się w aktach sądowych umową darowizny (akt notarialny z 12 maja 2005r.) skarżący posiada dożywotnią bezpłatną służebność polegającą m.in. na prawie korzystania z dwóch pokoi od strony podwórza, wspólnej kuchni, łazienki i korytarza, ogrzanych i oświetlonych. Dlatego też należy uznać wydatki na energię elektryczną za wydatki przekraczające konieczne utrzymanie. Tym bardziej, że skarżący prowadzi odrębne gospodarstwo domowe od syna (oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi tylko wspólnie z żoną). Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.