V SA/Wa 2446/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Barbara Mleczko-Jabłońska po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. O. na decyzję Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia [...] sierpnia 2010 r. Nr [...] w przedmiocie zmniejszenia kwoty indywidualnej dostaw postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z. O. wystąpił z wnioskiem – uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 28 listopada 2010 r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z matką, posiada dom o pow. [...] m2, nieruchomość rolną o pow. [...] ha, budynki gospodarcze oraz ciągnik z [...] r. W rubryce 10 wniosku oświadczył, iż uzyskuje roczny dochód z tytułu płatności do gruntów rolnych w wysokości 24.000 zł. Wskazał ponadto, iż ponosi wydatki na zakup paliwa – 10.000 zł, na zakup części zamiennych, środków ochrony roślin i nawozów – 10.000 zł oraz opłaty związane z energią elektryczną – 1.500 zł. W uzasadnieniu podniósł, iż jego gospodarstwo znajduje się w trudnej sytuacji, co jest spowodowane spadkiem produkcji mleka i zmniejszeniem się dochodów z tego tytułu. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 8 grudnia 2010 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 20 grudnia 2010 r., do którego załączył elektroniczne potwierdzenia przekazania na rachunek bankowy matki emerytury za miesiąc grudzień 2010 r. w wysokości 471,10 zł, kserokopię pisma spółdzielni mleczarskiej o zaprzestaniu bezpośredniego odbioru mleka oraz informacji o wykorzystaniu kwoty mlecznej, a także zaświadczenie z urzędu gminy o posiadanym gospodarstwie rolnym. Postanowieniem z 7 stycznia 2011 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W dniu 31 stycznia 2011 r. wpłynął sprzeciw skarżącego na postanowienie referendarza sądowego, nadany w urzędzie pocztowym w dniu 24 stycznia 2011 r. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że nie zgadza się z postanowieniem o odmowie, bowiem dostarczył odcinek renty matki. Wskazał, iż za 460 zł nie da się przeżyć ani czynić oszczędności. Stwierdził, iż łatwo obliczyć dochód z gospodarstwa – około 12.000,00 zł rocznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a. – wniesienie sprzeciwu na zarządzenie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc a wniosek skarżącej Spółki podlega ponownemu rozpatrzeniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 28 listopada 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, czy jedynym źródłem dochodów wnioskodawcy i jego matki są dopłaty do gruntów rolnych, czy uzyskuje dochody z posiadanej nieruchomości rolnej o pow. 20 ha, czy matka wnioskodawcy posiada źródło dochodów, a jeśli tak to z jakiego tytułu oraz jaki jest miesięczny dochód matki, czy wnioskodawca uzyskuje dochody jako dostawca hurtowy mleka, a jeśli tak jaka jest miesięczna wysokość dochodów z tego tytułu, jak przedstawią się miesięczne wydatki związane z niezbędnym utrzymanie wnioskodawcy i jego matki oraz czy posiadają rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że pisma procesowego z 20 grudnia 2010 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za rzetelną i wyczerpującą odpowiedź na zadane pytania. Wskazać bowiem należy, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na żadne z zadanych pytań, zaś pismo składa się tylko z jednego zdania stanowiącego informację o załączeniu dokumentów "potwierdzających dochody". W oparciu o przedłożone dokumenty nie sposób ustalić jakie są miesięczne dochody wnioskodawcy – łącznie z tytułu sprzedaży mleka oraz pracy w gospodarstwie rolnym. Załączona kserokopia informacji ze spółdzielni mleczarskiej o wykorzystaniu kwoty mlecznej dotyczy miesiąca kwietnia 2010 r., zaś pismo o zaprzestaniu odbioru mleka z 18 lutego 2010 r. wskazuje jedynie, iż spółdzielnia nie będzie bezpośrednio odbierać mleka od producenta, z uwagi na małą ilość mleka w miesiącu styczniu 2010 r., jednakże może on dostarczać mleko do stacji schładzania osobiście. Dodatkowo podnieść należy, iż załączone dokumenty elektroniczne o przekazaniu emerytury świadczą, iż matka wnioskodawcy posiada rachunek bankowy, z którego wyciągi nie zostały przedstawione. Wnioskodawca nie wyjaśnia również czy posiada własny rachunek bankowy. Analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o uzyskiwane dochody oraz posiadane środki pieniężne gromadzone na rachunku bankowym w okresie ostatnich trzech miesięcy. Przypomnieć trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego również nie wyjaśniono wskazanych wątpliwości. Skarżący nie wypowiedział się w zakresie uzyskiwanych miesięcznych dochodów, za wyjątkiem świadczenia rentowego matki. Ogólne stwierdzenie, iż można wyliczyć dochód z gospodarstwa rolnego i wynosi on około 12.000,00 zł, nie może być uznane za wyczerpujące oświadczenie w zakresie dochodów skarżącego, zważywszy na to, iż należy przypuszczać, że osiąga również dochody z tytułu sprzedaży mleka. Wnioskodawca nie przedłożył również wyciągu z rachunku bankowego. Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 6 ustawy z 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. Nr 10, poz. 76 ze zm.) ewidencja producentów zawiera numer rachunku bankowego producenta lub osoby, o której mowa w pkt 5. Wnioskodawca, aby złożyć wniosek o przyznanie jakiejkolwiek płatności (również z tytułu sprzedaży mleka), winien najpierw złożyć wniosek o wpis do ewidencji producentów, wraz z podaniem m.in. rachunku bankowego, na który będą przesyłane przyznane płatności. W związku z powyższym należy przypuszczać, iż skarżący posiada rachunek bankowy, którego stanu mimo wezwania nie ujawnił. Nie wyjaśnił również, czy posiada oszczędności lub przedmioty wartościowe. Wykazane wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Sąd podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Z kolei w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl) podniesiono, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.