V SA/Wa 2629/10

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. H. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] września 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków unijnych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z [...] czerwca 2011 r. P. H. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i trójka dzieci, posiada dom o pow. 196 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 44,03 ha, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani innych przedmiotów wartościowych poza maszynami rolniczymi. W rubryce 10 wniosku oświadczył, że uzyskuje wraz z żoną dochód z pracy w gospodarstwie rolnym, na jedną osobę w wysokości 663,33 zł. Uzasadniając wniosek wskazał na trudną sytuację w rolnictwie oraz stan zdrowia członków rodziny, w szczególności chorobę syna. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z [...] lipca 2011 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z [...] lipca 2011 r. skarżący wskazał, iż całkowity dochód jego i żony za 2010 r. to kwota 39.800,50 zł. Wnioskodawca oświadczył, iż za 2010 rok otrzymał dopłaty w łącznej wysokości 63.831,69 zł, które zostały spożytkowane na potrzeby gospodarstwa rolnego. Przedstawił również wydatki rodziny: energia elektryczna – 690,23 zł za ostatnie 2 miesiące; opał – od 5 do 6 tys. rocznie; podatek gruntowy, rolny – 1.506 zł rocznie; gaz – około 100 zł miesięcznie; telefon i Internet – około 100 zł miesięcznie; leki, wyżywienie, ubrania dieta syna, wyjazdy na badania lekarskie – około 2.400 zł miesięcznie. Wskazał nadto, iż posiada rachunek bankowy z kredytem odnawialnym do kwoty 75 tys. zł, na którym zadłużenie wynosi 73.290,06 zł. Opisał również stan zdrowia członków swojej rodziny. Do pisma załączył m. in. zaświadczenie z [...].07.2011 r. o wielkości gospodarstwa rolnego i dochodowości gospodarstwa za 2009 rok, a także zaświadczenie z banku o wysokości zadłużenia na rachunku. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem strona nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby. Na wstępie podkreślenia wymaga, iż zasadność wniosku rozpatrzono w dwóch aspektach, tj. z jednej strony uwzględniono wysokość obciążeń finansowych, jakie skarżący będzie zobowiązany ponieść w postępowaniu (na obecnym etapie wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł oraz koszty ewentualnego zastępstwa procesowego z wyboru), z drugiej zaś strony jego możliwości majątkowe i finansowe. Wskazać przede wszystkim należy, że wnioskodawca i jego żona posiadają stałe źródło dochodów z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym w wysokości – według oświadczenia strony – 39.800,50 zł rocznie. Wprawdzie w dodatkowym oświadczeniu wskazano, iż omawiany dochód osiągnięto w 2010 r., zaś załączone zaświadczenie dotyczy 2009 r., jednakże godzi się przyjąć dla oceny możliwości majątkowych wnioskodawcy, iż uzyskuje miesięczny dochód w granicach 3.316 zł, co obliczono dzieląc oświadczony dochód roczny na 12 miesięcy. Powoduje to, iż nie sposób zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie, a co za tym idzie środków na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania, a co najmniej na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W tym miejscu wyjaśnić trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). To samo dotyczy kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, na które wnioskodawca uzyskuje zresztą dopłaty – według oświadczenia na 2010 r. w wysokości – które nie były uwzględnione w niniejszym postępowaniu jako źródło dochodów skarżącego. Za zasadne uznano natomiast zaliczenie do wydatków niezbędnych dla utrzymania kwoty około 2.400 zł, a także opłat za energię elektryczną i gaz. Niezależnie od powyższego na odmowę przyznania prawa pomocy wpłynęło również i to, że wnioskodawca nie złożył wyciągów z posiadanego rachunku bankowego z okresu 3 miesięcy. Wskazać należy, iż w odpowiedzi na zarządzenie z [...] lipca 2011 r. – w którym wezwano m. in. do złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych przez niego oraz osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy – skarżący nadesłał jedynie zaświadczenie o wysokości zadłużenia na rachunku bankowym. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Wskazać należy, iż orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Dodatkowo wskazać można, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Można również wskazać, iż wysokość przyznanego wnioskodawcy kredytu odnawialnego – według oświadczenia 75 tys. zł – przemawia za uznaniem, iż jego sytuacja materialna jest stabilna. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłuszczonych wyżej względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.