V SA/Wa 301/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Beata Krajewska, Sędzia WSA - Irena Jakubiec – Kudiura, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska – Urbaniak (spr.), Protokolant - Urszula Chojnacka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2009r. sprawy ze skargi Z W na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na rzecz adwokata P G (Kancelaria Adwokacka [...] ), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 439,20 zł. (czterysta trzydzieści dziewięć złotych i dwadzieścia groszy), w tym: tytułem opłaty kwotę 360 zł. (trzysta sześćdziesiąt złotych) i tytułem 22 % podatku od towarów i usług kwotę 79,20 zł. (siedemdziesiąt dziewięć złotych i dwadzieścia groszy). Przedmiotem skargi złożonej przez Z W jest decyzja Prezesa ZUS wydana w imieniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne , zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie: Pismem z dnia [...] września 2006 r. (przekazanym do Zakładu zgodnie z właściwością przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w dniu 20 września 2006 r., sygn. akt III KO/Wa 129/06) Z W wniósł o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami z uwagi na trudną sytuację materialną. Decyzją z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...] organ I instancji odmówił jej umorzenia z uwagi na niespełnienie przez skarżącego przesłanek określonych w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., uzasadniających całkowitą nieściągalność tych składek, ponieważ zaległości objęte są postępowaniem egzekucyjnym, które jest skuteczne. Organ uznał, że skarżący nie udowodnił, że występują okoliczności umorzenie tego zadłużenia na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej rozporządzeniem, ponieważ jego problemy finansowe są przejściowe i wynikają ze statusu bezrobotnego. Jednakże możliwe jest prawdopodobieństwo znalezienia zatrudnienia i uregulowania zadłużenia. Nie jest on też całkowicie pozbawiony środków na utrzymanie ze względu na zatrudnienie żony, która uzyskuje dochody. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał decyzję pierwszoinstancyjną w mocy, podtrzymując argumenty w niej zawarte i dodał, że skarżący zabezpiecza środki finansowe na uiszczanie innych należności (w tym spłata kredytu), pomijając spłatę zadłużenia wobec organu. W skardze do Sądu I instancji, żądając "umorzenia zaległych składek ZUS wraz z odsetkami", skarżący podkreślił, że zaskarżone decyzje są bezzasadne, ponieważ nie uwzględniły złożonych przez niego dodatkowych dokumentów, w tym faktur korygujących. Przyczyną zadłużenia, które powstało niezależnie od niego, była kradzież ze[...] , który prowadził w ramach działalności gospodarczej. W wyniku tej kradzieży utracił możliwość zarobkowania, a umorzenie długu wobec ZUS pozwoliłoby mu podjęcie pracy lub rozpoczęcie nowej działalności gospodarczej. Wyrokiem z dnia 3 marca 2008 r. sygn. akt VSA/Wa 919/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę podkreślając, iż Sąd bada jedynie legalność zaskarżonego aktu. W związku z powyższym nie ma uprawnień do orzekania za organ w sposób merytoryczny o uprawnieniach lub obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Tym samym nie jest on władny do umorzenia zadłużenia skarżącego wobec ZUS. Ponadto uznał, że zaskarżone decyzje zostały wydane prawidłowo w oparciu o całokształt zebranego materiału dowodowego, a organy nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Sąd uznał, iż w sytuacji skarżącego nie wystąpiły przesłanki umorzenia zadłużenia, a jego stwierdzenie, że "umorzenie zaległości ZUS pozwoli mu podjąć stałą pracę lub rozpocząć działalność gospodarczą" wskazuje, że istnieją obiektywne możliwości podjęcia pracy lub rozpoczęcia takiej działalności. Pokreślił, że prowadząc działalność gospodarczą należy liczyć się z ryzykiem z tym związanym. Zaznaczył ,iż przyczyna powstania zaległości nie ma w sprawie znaczenia, ponieważ za powstanie zadłużenia odpowiedzialny jest płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, a składki ZUS nie stanowią dobrowolnej opłaty - jak twierdzi skarżący - lecz są zobowiązaniem publicznoprawnym. Skarżący może wystąpić o zawarcie układu ratalnego z organem, a brak działań w tym zakresie świadczy o niepodejmowaniu przez niego wszelkich możliwych starań zmierzających do zmniejszenia istniejącego zadłużenia. Z W zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie norm prawa materialnego, tj.: § 3 ust. 1 pkt 1 oraz § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu przez Sąd I instancji, że jego sytuacja materialna nie wyczerpuje przesłanek uzasadniających umorzenie należności składkowych oraz wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także o przyznanie jego pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych za obie instancje. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący nawiązał do argumentacji ukazanej w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, która w sposób krzywdzący dla niego nie została uwzględniona. Trudna sytuacja materialna, w jakiej się znajduje, spowodowana została okolicznościami od niego niezależnymi. W okresie prowadzenia działalności gospodarczej nie zalegał z opłacaniem składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych aż do czasu kradzieży towaru znajdującego się w jego[...] . Po tym zdarzeniu nie mógł już opłacać składek i był zmuszony zakończyć dotychczasową działalność będącą jedynym źródłem jego dochodów. W zaistniałej sytuacji kwota należności z tytułu składek stale powiększała się o odsetki i koszty nieskutecznej egzekucji, była przeszkodą w uzyskaniu kredytu koniecznego do podjęcia działalności gospodarczej, a brak ofert pracy, z których mógłby skorzystać jako bezrobotny, pozbawiał jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem skarżącego Sąd pierwszej instancji bezzasadnie uznał, że nie zaistniały dwie spośród trzech przesłanek umorzenia należności z tytułu składek określone w § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 wymienionego rozporządzenia. Podkreślił, iż w zaskarżonym wyroku nie dokonano oceny, czy w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie zadłużenia wobec ZUS. Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2009 r. sygn. akt II GSK 650/08 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu orzeczenia wskazał, iż przy umarzaniu nieopłaconych należności przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą, zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie społeczne nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., lecz zawsze ocenia niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Sąd wskazał, iż do takich zagrożeń zaliczono w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, co musi być zawsze przedmiotem oceny wpływającej na wynik sprawy, a nie - jak w sprawach rozpoznawanych na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. - badanie istnienia przesłanek całkowitej nieściągalności. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w postępowaniu administracyjnym jak i sądowym pominięto faktyczną i prawną identyfikację zadłużenia skarżącego oraz przesłanek ocenianych przy umarzaniu należności z tytułu składek. W ocenie NSA Sąd pierwszej instancji wadliwie uznał, że w obu decyzjach ZUS trafnie odmówił umorzenia należności z powodu braku przesłanek całkowitej ich nieściągalności i niespełnienia wymogów zawartych w § 3 rozporządzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem, z uwzględnieniem stanu prawnego, który miał zastosowanie w chwili orzekania w sprawie. W związku z tym, zgodnie z przepisem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że poza przypadkiem wymienionym pod literą b), warunkiem sine qua non uchylenia zaskarżonego postanowienia jest stwierdzenie, że naruszenie prawa, którego dopuścił się organ administracji, miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku opisanym pod literą c) wymaga się ponadto, aby wpływ ten był istotny. Jedynie w razie stwierdzenia naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) możliwe jest uchylenie zaskarżonego aktu administracyjnego niezależnie od tego, czy naruszenie mogło, czy też nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy. Sąd zwraca również uwagę na dyspozycję przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a., który stanowi, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Cytowany przepis daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego rozstrzygnięcia organu podatkowego. Za istotną dla wyniku przedmiotowej sprawy należy także uznać normę prawną wyrażoną w art. 190 p.p.s.a., zgodnie z którą Sąd któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wykładnia prawa, o której mowa w powyższym przepisie obejmuje zarówno wykładnię prawa materialnego, jak i prawa procesowego. Nie obejmuje natomiast ocen dotyczących stanu faktycznego. Na uwagę zasługuje także norma prawna wyrażona w przepisie art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawa i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Wobec wyrażonego w uzasadnieniu wyroku NSA poglądu, że wniosek o umorzenie zaległości został rozpatrzony w oparciu o niewłaściwą podstawę prawną Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę jest zobowiązany uchylić zaskarżoną decyzję, tym bardziej, że zdaniem NSA, za podstawę odmowy zostały przyjęte niewłaściwe ustalenia faktyczne polegające na twierdzeniu, iż skarżący jest w stanie spłacić zadłużenie w sytuacji, gdy źródłem utrzymania rodziny skarżącego było wynagrodzenie za pracę żony w kwocie [...] zł miesięcznie, z którego spłacano jeszcze kredyt bankowy w miesięcznych ratach od [...] zł do [...] zł. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 "a" oraz "c" p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję . Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Prezes ZUS zbada czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia tj. czy zobowiązany wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki. Obejmują więc one, ale jako przykładowe, następujące sytuacje: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku.