V SA/Wa 364/12

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. K. na postanowienie Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia [...] grudnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie udzielenia wsparcia w sektorze owoców i warzyw postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych W. K. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na postanowienie Prezesa Agencji Rynku Rolnego z [...] grudnia 2011r. wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym w dniu 23 marca 2012r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jednocześnie uiszczając wymagany wpis sądowy w wysokości 100 złotych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z rodzicami. Oświadczył, iż posiada dom o powierzchni 112 m2, mieszkanie o powierzchni 30 m2, stajnię, stodołę oraz nieruchomość rolną o pow. 6 ha. Podał również, posiada rachunek bankowy oraz ciągnik rolniczy ze sprzętem. Wyjaśnił także, że wraz z rodzicami utrzymuje się z ich świadczeń emerytalnych w łącznej wysokości 1920 złotych. Do wniosku załączył zaświadczenie o dochodowości gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,0249 ha fizycznych (5,4941 ha przeliczeniowych) w wysokości 12.515,61 złotych rocznie. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 30 marca 2012 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Pismem z 16 kwietnia 2012 r. (podpisy skarżącego znajdują się na jednym z załączników do pisma – karta 42 i 44 verte akt sądowych) wnioskodawca wskazał, że on ubiega się o odszkodowanie za powstałe straty i nie zamierza ponosić dodatkowych kosztów. Jego zdaniem wymagane przez sąd dokumenty są nieosiągalne w terminie 7 dni. Sytuację rodzinną i gospodarczą, jego zdaniem, wyjaśnił już w poprzedniej korespondencji. Stwierdził także, że wymagane informacje Sąd może otrzymać z odpowiednich urzędów. Do pisma załączył odcinek emerytury matki za styczeń 2011r. w wysokości 628,42 złote netto, potwierdzenie wypłaty świadczenia dla E. K. (osoba, którą skarżący nie wymienił jako osobę prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe) w wysokości 540,18 złotych, dwie informacje o miesięcznej składce na ubezpieczenie społeczne, z tym, że jedna dotyczy J. K. (osoba, którą skarżący nie wymienił jako osobę prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy powinna być zatem stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Jednocześnie, zawarte w omawianym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa. Zatem rozstrzygnięcie będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 2 marca 2012 r., budziły wątpliwości, co do stanu osobowego rodziny i ich dochodów oraz były niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący wraz z rodzicami osiągają dochody, posiadają zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym i jakie ponoszą wydatki. W odpowiedzi na wezwanie przy piśmie z 16 kwietnia 2012r. wnioskodawca nadesłał jeden wymagany dokument, tj. odcinek emerytury matki, pozostałych dokumentów nie nadesłał, bądź nadesłał dokumenty dotyczące osób z którymi skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Nie nadesłał także żadnych oświadczeń w przedmiocie uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków, nie wykazał również czy posiadają zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym. W tym miejscu przypomnieć należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy, natomiast rola Sądu (referendarza sądowego) sprowadza się jedynie do oceny nadesłanych dokumentów i złożonych oświadczeń. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd w zakresie prawa pomocy nie ma żadnych uprawnień do żądania od jakichkolwiek innych niż skarżący podmiotów złożenia dokumentów. W związku z powyższym skarżący winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Skarżący mimo wezwania nie złożył oświadczenia odnoszącego się do uzyskiwanych dochodów, ponoszonych miesięcznych wydatków, posiadanego majątku (dotyczy posiadanego domu i mieszkania), nie nadesłał również odcinku emerytury ojca wraz z informacją w jaki sposób przekazywane są środki finansowe (gotówka, przelew), wyciągu z posiadanego rachunku bankowego i ewentualnie innych rachunków bankowych jeżeli takowe posiada jego rodzina oraz decyzji przyznających dopłaty do posiadanych gruntów rolnych. Zażądano od skarżącego nadesłania dokumentów, których uzyskanie, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno czasową jak i finansową. Należy bowiem zauważyć, że każdy posiadacz rachunku bankowego otrzymuje wyciąg z tego rachunku, co najmniej raz w miesiącu. Podobna sytuacja dotyczy zarówno decyzji przyznających dopłaty do gruntów rolnych (każdy wnioskodawca otrzymuje taką decyzję) jak i otrzymywanych przez ojca świadczeń emerytalnych (odcinek emerytury). Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych mogących powstać w przyszłości (wpis sądowy skarżący uiścił), w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytania o dochodach i posiadanych środkach pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym, jak i ponoszonych wydatkach. Ponadto należy także podkreślić, że skarżący przesłał dokumenty dotyczące osób, których skarżący nie wymienił jako osoby prowadzące z nim wspólne gospodarstwo domowe. Należy w związku z tym uznać, że skarżący nie dąży do przedstawienia swojej sytuacji majątkowej. Powyższe w konsekwencji uniemożliwia rzetelną ocenę wniosku o przyznanie prawo pomocy i prowadzi do odmowy przyznania wnioskowanej pomocy. Reasumując skarżący mimo wezwania nie nadesłał żądanych dokumentów, a złożone przez niego oświadczenia są niewiarygodne i niespójne. W związku z tym nie można ustalić jakie i w jakiej wysokości osiąga dochody oraz na jaki cel ponosi wydatki. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.