V SA/Wa 43/14

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J.S na postanowienie Ministra Finansów z dnia (...) października 2013 r. Nr (...) w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy J. S. (dalej "Skarżący") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, posiada dom o pow. 123 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 1,68 ha, którą stanowią grunty IV i V klasy, nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Skarżący wykazał również, że jest właścicielem samochodu F., rok produkcji 1979 oraz oświadczył, że zarówno dom jak i budynki wymagają generalnego remontu, na przeprowadzenie którego Skarżący nie posiada środków. Oświadczył, iż otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 1.382 zł miesięcznie. Wskazał, że miesięcznie wydaje około 410 zł na leki oraz spłaca pożyczkę (miesięcznej - 576 zł). Żona nie pracuje i pozostają na jego utrzymaniu. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 20 kwietnia 2015 r. Skarżący wyjaśnił, iż jego żona nie pracuje, ale nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, Skarżacy nie posiada rachunku bankowego, zeznanie podatkowe "prowadzi ZUS", nie osiąga dochodów z gospodarstwa rolnego (dopłaca do gospodarstwa), nie korzysta (nie korzystał w pomocy socjalnej), składki ubezpieczenia pojazdu i budynków oraz podatki opłaca w kwartalnych ratach, nie otrzymuje dopłat do gruntów. Skarżący nie przedstawił decyzji przyznającej świadczenie rentowe wskazując, że znajduje się ona w aktach, jak również nie przedstawił dowodów potwierdzających wypłatę świadczenia rentowego w deklarowanej wysokości wyjaśniając, że w tym zakresie wystarczające powinno być jego oświadczenie. Nie przedstawił również umowy pożyczki, oświadczając, że stanowi ona tajemnicę, przedstawił natomiast dowody wpłaty na poczet spłaty pożyczki w wysokości 33 zł i 300 zł. Opisując posiadane nieruchomości rolne wskazał, że nieruchomość w połowie jest zalesiona, a na pozostałej części są uprawiane ziemniaki, zboża i warzywa – na własne potrzeby. Do wyjaśnień załączył dokumentację medyczną i kserokopie opakowań leków. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Stosownie do art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. –strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 p.p.s.a, Sąd może - na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd może natomiast zwolnić osobę fizyczną z części kosztów postępowania, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca nałożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwać taką osobę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał, dotyczący ustalonego stanu majątkowego Skarżącego i jego rodziny, nie sposób uznać by nie był on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Przede wszystkim nie można przyjąć by wnioskodawca prowadzący wspólne gospodarstwo domowe z żoną znajdował się w stanie ubóstwa, skoro posiada on stałe źródło dochodów z tytułu renty. Według złożonego oświadczenia świadczenie rentowe wynosi 1382 zł. Zauważyć równocześnie należy, że w prowadzonych postępowaniach o przyznanie prawa pomocy w ramach tej samej sprawy Skarżący oświadczał, że otrzymuje emeryturę w wysokości 1607,90 zł. Składając ponownie wniosek wskazuje natomiast, że otrzymuje rentę w kwocie 1382 zł, nie wyjaśniając przyczyny obniżenia świadczenia. Ponieważ Skarżący nie nadesłał ani "odcinka renty", ani decyzji przyznającej świadczenie, nie jest możliwa weryfikacja złożonych w tym zakresie wyjaśnień. Wskazać należy, że wbrew twierdzeniom Skarżącego do akt sądowych nie załączono decyzji w tej sprawie. Ponadto podkreślić należy, że Skarżący nie udokumentował wysokości wydatków składających się na bieżące utrzymanie rodziny. Na formularzu PPF wskazał, że spłaca pożyczkę w wysokości 576 zł miesięcznie oraz ponosi koszty zakupu leków w kwocie 410 zł. Wyjaśnić należy, że Skarżący przedstawił dowód spłaty pożyczki w kwocie 33 zł w dniu 16 marca 2015 r. oraz kwotę 300 zł w dniu 20 marca 2015 r. Umowy pożyczki nie przedstawił wyjaśniając, że stanowi ona tajemnicę. Odnośnie wydatków na leki wskazał, że nie przechowuje paragonów i załączył kserokopie opakowań. W ocenie referendarza sądowego Skarżący nie udokumentował kosztów utrzymania rodziny. Złożone wyjaśnienia są bardzo ogólne – Skarżący wymienia, że ponosi koszty między innymi ubezpieczenia budynków i samochodu, nie wskazując realnych wydatków na ten cel oraz nie przedstawiając dokumentów potwierdzających ponoszenie tych kosztów. Analiza składanych wyjaśnień jest ponadto utrudniona, ponieważ sporządzane przez Skarżącego pisma w wielu fragmentach są nieczytelne i niezrozumiałe z uwagi na niedbały charakter pisma. Wypada zauważyć, że Sąd zwracał Skarżącemu uwagę, że opisana forma korespondencji utrudnia, a wręcz uniemożliwia ocenę wnoszonych pism. Podkreślić należy, że wyjaśnienia złożone przez Skarżącego są bardzo ogólne i nie zostały poparte dokumentami wskazanymi w wezwaniu skierowanym do Skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. W tej sytuacji oświadczenie Skarżącego należało uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej w jakiej znajduje się Skarżący. Oświadczeniem o przedstawionej treści Skarżący uniemożliwił Sądowi porównanie wysokości obciążeń finansowych związanych z tokiem postępowania sądowoadministracyjnego z jego możliwościami płatniczymi. Jeszcze raz podkreślenia wymaga fakt, iż to do Skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało przekonanie Sądu, że zachodzą ustawowe przesłanki w tym przedmiocie w odniesieniu do jej osoby. Rozpoznając niniejszy wniosek zauważono także, iż Skarżącemu były już wyjaśnione mechanizmy obowiązujące w postępowaniu z wniosku o prawo pomocy – w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13 – a mimo to ponownie występując z takim wnioskiem nie przedstawia swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wyczerpujący. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Pożyczka zaciągnięta przez Skarżącego nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Podkreślić ponownie należy, że Skarżący odmówił przedstawienia umowy oświadczając , że stanowi ona tajemnicę. Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Powtórzyć należy, że w ramach postępowanie w sprawie prawa pomocy ustawodawca dopuścił przeprowadzenie dodatkowego postępowania (art. 255 p.p.s.a.) obejmującego możliwość wezwania strony skarżącej do przedstawienia dodatkowych informacji. Wywiązanie się z tego obowiązku zależy od woli strony skarżącej. Skarżący powinien być jednak świadomy, że nieprzedstawienie wskazanych w wezwaniu dodatkowych informacji i dokumentów może się wiązać z negatywnymi skutkami w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy, o czym Skarżący został pouczony przez Sąd w wezwaniu wystosowanym do niego na podstawie art. 255 p.p.s.a. Nie mieści się w zakresie kompetencji referendarza sądowego ocena argumentów Skarżącego uzasadniających odmowę wykonania wezwania, z uwagi na "tajemnicę umowy" albo reprezentowany pogląd, że wystarczające jest złożenie oświadczeń co do uzyskiwanych dochodów i ponoszonych kosztów. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 postanowiono jak w sentencji.