V SA/Wa 495/10

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] kwietnia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie dofinansowania projektu ze środków z budżetu Unii Europejskiej; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyrokiem z 10 maja 2010r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. G.i na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] kwietnia 2008r. P. G. wezwany do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem sporządzonym na skutek zgłoszonego wezwania wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze sprzedaży mleka w wysokości 300-400 złotych miesięcznie. Oświadczył, iż posiada nieruchomość rolną o powierzchni 4,35 ha i że mieszka w domu rodziców. Innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych nie posiada. Wskazał, iż posiada 2,20 ha wikliny plecionkarskiej, którą zmuszony jest wykosić i zwieźć, ale nie może jej sprzedać ze względu na brak popytu na rynku. Oświadczył również, że posiada zamulone zarówno siano jak i trawy i w związku z tym nie ma paszy dla krów. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 18 czerwca 2010 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 2 lipca 2010 r., w którym podał, iż różnice między kosztami projektu wynoszącymi 209.068 złotych, a wnioskowaną pomocą w wysokości 96.686,70 złotych zamierzał pokryć z kredytu bankowego. Oświadczył, iż prowadzi hodowlę bydła (2 krowy), którą obecnie likwiduje z powodu braku środków finansowych pozwalających dostosować gospodarstwo rolne do wymogów unijnych. Wskazał również, iż po klęskach żywiołowych (grad, deszcz) likwiduje całe gospodarstwo i będzie poszukiwał pracy. Wyjaśnił, iż za 2009r. uzyskał dopłaty do gruntów w wysokości 2852,85 złotych, mieszka w domu rodziców, ale prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada 4,76 ha gruntów rolnych, gdyż 1,55 ha w 2006 roku oddał poprzedniemu właścicielowi. Wyjaśnił, iż nie uzyskuje żadnych innych niż ze sprzedaży mleka dochodów, wpis sądowy zapłaciła za niego matka, a on miał wystąpić o przyznanie prawa pomocy i zwrócić jej wysokość wpisu. Dodatkowo poinformował, iż wydaje tyle na ile go stać lub tyle ile posiada, nie uzyskuje pomocy od osób trzecich i nie składał zeznań podatkowych, gdyż pracuje w gospodarstwie rolnym. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 11 czerwca 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Wprawdzie w piśmie procesowym z 2 lipca 2010 r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wskazał, czy posiada zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia z 2 lipca 2010 r., tj. nie nadesłał wskazanych dokumentów. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż skarżący w żaden sposób nie odniósł się do posiadanego rachunku bankowego. Należy bowiem zauważyć, iż skarżący oświadczył, że otrzymał za 2009 roku dopłaty do gruntów rolnych w wysokości 2852,85 złotych. Dopłaty te zostały przekazane na rachunek bankowy producenta rolnego. Zgodnie bowiem z art. 7 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz.U. Nr 10, poz. 76 ze zm.) ewidencja producentów zawiera numer rachunku bankowego producenta lub osoby, o której mowa w pkt 5. Wnioskodawca, aby złożyć wniosek o przyznanie jakiejkolwiek płatność, winien najpierw złożyć wniosek o wpis do ewidencji producentów, wraz z podaniem m.in. rachunku bankowego, na który będą przesyłane przyznane płatności. W związku z powyższym należy zauważyć, iż skarżący posiada rachunek bankowy, którego stanu mimo wezwania nie ujawnił. Nie wyjaśnił również, czy posiada oszczędności lub przedmioty wartościowe. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w zakreślonym terminie, uznać należało, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie opłata kancelaryjna za odpis wyroku z uzasadnieniem sporządzonym na skutek zgłoszonego wezwania w wysokości 100 zł) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę, iż skarżący wnosił o pomoc w dofinansowaniu projektu ze środków z budżetu Unii Europejskiej. Wysokość całego projektu wynosiła 209.068 złotych, a wnioskowa zwrócił się o pomocy w wysokości 96.686,70. W związku z tym zwrócono się do skarżącego z zapytaniem z jakich źródeł finansowania skarżący zamierzał pokryć różnicę. W odpowiedzi na powyższe skarżący wskazał, iż różnicę zamierzał pokryć z kredytu bankowego. W tym miejscu należy zauważyć, iż różnica ta wynosi ponad 100.000 złotych i przyjmując za prawdziwe oświadczenia skarżącego w tym zakresie to wręcz nieprawdopodobne byłoby otrzymanie kredytu w takiej wysokości, przy uzyskiwanych przez skarżącego dochodach z gospodarstwa w wysokości 300-400 złotych miesięcznie. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.