V SA/Wa 533/09

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] lutego 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. A. Z. – wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia – wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 9 grudnia 2009 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada żadnych dochodów, ponieważ nie pracuje (brak karty pobytu). Oświadczył również, iż w Polsce ma córkę, której chce pomagać, jednak bez legalnego pobytu tego uczynić nie może. Stwierdził, iż obecnie wynajmuje pokój za 450 złotych miesięcznie i co miesiąc płaci na córkę 300 złotych. Wskazał również, iż nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie z 16 grudnia 2009r. wnioskodawca wskazał, iż obecnie mieszka w dawnym domu studenckim, opłaty całkowite wynoszą 420 złotych. Wyjaśnił, iż posiada telefon i karty przedpłatowe kupuje z pieniędzy, jakie otrzymuje dzięki pomocy rodziny z T. lub osób bliskich poznanych w P. [...], w [...] i są to kwoty niewielkie, wystarczające na utrzymanie nr telefonu. Wskazał, iż nie posiadam żadnych kont bankowych (poza rachunkiem w [...] S.A. – które obecnie jest puste), lokat, oszczędności i majątku ruchomego znacznej wartości. Oświadczył, iż utrzymuje się (opłaty za pokój, wyżywienie, telefon) z pomocy ww. osób. W ostatnim okresie skarżący nie pracował dorywczo i nie uzyskiwał żadnych dochodów, czy to z tytułu pracy, czy też sprzedaży rzeczy osobistych lub innych form, w tym zbieractwa. Oświadczył również, iż posiada pieniądze na rachunku bankowym w T. ale by je pobrać musiałby wyjechać i zrobić to osobiście, co łączy się z utratą możliwości pobytu w Polsce. Zwrócił się także z wnioskiem o wskazanie na podstawie jakich danych Sąd ustalił, iż cyt. "pracuję Pan dorywczo i uzyskuje z tego tytułu dochody, które pozwalają nawet na zakup samochodu". W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 4 stycznia 2010 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 14 stycznia 2010r., w którym wyjaśnił, iż posiada rachunek bankowy w T., jednakże nikt, oprócz skarżącego, nie jest upoważniony do dysponowania środkami tam zgromadzonymi. Jednocześnie skarżący odmówił podania kwoty pieniędzy zgromadzonej na rachunku wskazując, iż jest to jego prywatną sprawą. Wskazał, iż nie posiada żadnych kart kredytowych ani lokat dewizowych i ponownie wskazał, że utrzymuje się z pomocy polskich i [...] przyjaciół z L. [...] w P. Mimo wezwania nie załączył żądanego wyciągu z rachunku bankowego w Banku [...] S.A. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 9 grudnia 2009 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego oraz jego rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, czy skarżący uzyskuje jakiekolwiek dochody, w szczególności z prac dorywczych, a jeśli tak to w jakiej wysokości, jak przedstawiają się wydatki skarżącego związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem, czy posiada rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że skarżący pomimo dwukrotnego wezwania do załączenia wyciągu z rachunku bankowego (skarżący posiada rachunek w [...] S.A.) nie załącza go oświadczając, iż jest on pusty. Natomiast odnosząc się do t. rachunku bankowego wskazuje, iż wysokość zgromadzonych na nim środków jest jego prywatną sprawą. W związku z powyższym należy uznać, iż skarżący nie dąży do wyjaśnienia w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej. Skarżący był zobowiązany do nadesłania stosownych dokumentów (w tym do wyciągu z rachunku bankowego), a nie złożenia oświadczeń. Oświadczenia takie bowiem składał już na etapie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast w niniejszej sprawie zachodziła konieczność ich weryfikacji. Zażądano od wnioskodawcy stosownych dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno finansową jak i czasową. Analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku odniesienia się do rozbieżności między złożonym oświadczeniem zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a stanem faktycznym ustalonym przez Sąd Okręgowy w P. (postanowienie z [...] lutego 2009r., sygn. akt [...]) dotyczącym uzyskiwanych dochodów. Mianowicie Sąd Okręgowy ustalił, iż skarżący pracuje dorywczo i uzyskuje z tego tytułu dochody, które pozwalają skarżącemu nawet na zakup samochodu. Natomiast wnioskodawca we wniosku o przyznanie prawa pomocy twierdzi, iż nigdzie nie pracuje i nie uzyskuje żadnych dochodów. Należy wskazać, iż za odniesienie się do powyższego nie można uznać, iż ktoś chce go postawić w złym świetle przed Sądem. Skarżący otrzymał powołane wyżej postanowienie, zna jego treść i doskonale powinien zdawać sobie sprawę na podstawie jakich danych Sąd Okręgowy w P. ustalił powyższe. Jednakże w żaden sposób nie odniósł się do tych ustaleń. Stwierdzić zatem należy, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na kluczowe dla oceny wniosku pytania, dotyczące powyższych rozbieżności, jak również nie załączył żądanego wyciągu z rachunku bankowego. Przypomnieć trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.