V SA/Wa 599/12

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. B. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lutego 2012 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata Postanowieniem z 19 kwietnia 2012r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę S. B. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z [...] lutego 2012r. Wnioskiem z 8 maja 2012r. (data złożenia) S. B. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną. Oświadczył, iż posiada dom o powierzchni 100 m2 powierzchni użytkowej z ogródkiem. Wyjaśnił, że wraz z żoną utrzymują się ze świadczeń emerytalnych w łącznej wysokości 3500 złotych. Podał również, że oboje z żoną chorują i miesięcznie na leczenie wydają łącznie około 800 złotych, mieszkają w starym domu wymagającym ciągłych remontów. Stwierdził również, że koszty utrzymania domu miesięcznie wynoszą około 2500 złotych i gdyby nie pomoc rodziny nie byliby w stanie utrzymać. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 10 maja 2012 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Przy piśmie z 23 maja 2012 r. (data nadania) wnioskodawca przesłał wypełnione Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, w którym podał odmienne dane w zakresie dochodów i kosztów utrzymania. Wskazał, że łączne dochody wynoszą 3.938 złotych, natomiast miesięczne wydatki przedstawił następująco: leczenie – 1200 złotych, energia elektryczna – 700 złotych, woda i kanalizacja – 260 złotych, gaz -245 złotych, wywóz śmieci – 80 złotych, utrzymanie czystości -100 złotych, wyżywienie psów – 110 złotych, żywność – 1100 złotych. Załączył również dwie kserokopie decyzji o waloryzacji emerytur oraz wydruk z banku potwierdzający saldo na rachunku bankowym na dzień 22 maja 2012r. w wysokości 83,46 złotych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012r., poz. 270), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy powinna być zatem stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Jednocześnie, zawarte w omawianym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa. Zatem rozstrzygnięcie będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 8 maja 2012 r. były niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący wraz z żoną osiągają dochody, posiadają zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym i jakie ponoszą wydatki. Wprawdzie w piśmie procesowym 23 maja 2012r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie złożył oświadczeń w przedmiocie środków otrzymywanych od rodziny (skarżący twierdził, że rodzina udziela mu pomocy finansowej), sposoby otrzymywania świadczeń emerytalnych (przelew na rachunek, gotówka itp.) oraz nie wykazał jakimikolwiek dokumentami kosztów utrzymania, nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Podkreślić należy, iż skarżący mimo, że posiada rachunek bankowy to nie nadesłał wyciągów z tego rachunku za okres trzech miesięcy. Nadesłany w odpowiedzi na wezwanie dokument świadczy jedynie o aktualnym saldzie na rachunku bankowym. Natomiast dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, w szczególności wobec zmiany oświadczenia w zakresie zarówno uzyskiwanych dochodów jak i ponoszonych miesięcznych wydatków. Skarżący składając dodatkowe oświadczenie podał dane, które nie pokrywają się z poprzednim oświadczeniem np. odnośnie dochodów i leczenia. We wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał na dochód w wysokości 3500 złotych, natomiast w dodatkowym oświadczeniu na łączny dochód w wysokości 3850 złotych. Podobnie wskazał, że koszty leczenia wynoszą łącznie 800 złotych, natomiast w dodatkowym oświadczeni podwyższył tę kwotę o 50%, tj. 1200 złotych. Również same wykazywane koszty budzą wątpliwości, gdyż miesięczne koszty utrzymania dwuosobowej rodziny skarżący określił, aż na kwotę 3795 złotych. W związku z tym, że skarżący nie nadesłał, mimo wezwania, jakichkolwiek dokumentów potwierdzających tak duże koszty utrzymania, to należy uznać oświadczenia skarżącego w tym zakresie za niewiarygodne. Reasumując skarżący mimo wezwania nie nadesłał żądanych dokumentów, a złożone przez niego oświadczenia są niewiarygodne i niespójne. W związku z tym nie można ustalić czy i w jakiej wysokości posiada oszczędności oraz na jaki cel ponosi wydatki. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.