V SA/Wa 611/09

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lutego 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, J. K. wystąpił z wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z 9 czerwca 2009 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo, jest współwłaścicielem domu o pow. [...]m2, zabudowań gospodarczych, [...], [...] oraz posiada nieruchomość rolną o pow. [...] ha i dzierżawi grunty rolne o powierzchni ok. [...] ha. Wyjaśnił, iż w [...] 2005 roku uległ wypadkowi przy pracy w [...] i przebywał do [...] 2008 roku na rencie. Oświadczył, iż jego gospodarstwo jest zadłużone na kwotę [...] złotych w banku. Stwierdził także, że posiada kombajn [...] zakupiony za kredyt bankowy, ciągnik rolniczy o wartości [...] złotych oraz suszarnie do zbóż zakupioną za kredyt bankowy. W rubryce 10 wniosku oświadczył, że nie uzyskuje dochodów (pole zostało wykreślone). Do wniosku załączył m.in. decyzje o przyznające rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy do dnia [...] 2008r. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 10 lipca 2009 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 22 lipca 2009 r., w którym wyjaśnił, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z rodzicami. Matka skarżącego uzyskuje dochody w [...] złotych miesięcznie, ojciec nie uzyskuje dochodów. Wskazał, iż otrzymuje tylko dopłaty bezpośrednie do gruntów, które za 2008 rok wynosiły [...] złotych. Do pisma załączył decyzję przyznającą dopłaty do gruntów oraz opinie bankową wraz z wyciągiem z rachunku bankowego za okres od [...] kwietnia do [...] lipca 2009r. Oświadczył również, iż nie uzyskuje dodatkowych dochodów z wynajmu sprzętu gospodarstwa rolnego oraz prac zarobkowych oraz, że nie posiada oszczędności pieniężnych. Zarządzeniem z 27 lipca 2009 r. wnioskodawcę ponownie wezwano do przedstawienia miesięcznych wydatków skarżącego związanych z utrzymaniem, udokumentowania dochodów osób prowadzących ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe, złożenia oświadczenia dotyczącego posiadanych przez osoby prowadzące ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe oszczędności, lokat pieniężnych, rachunków bankowych. Wezwano również skarżącego do nadesłania: zaświadczenia z właściwego urzędu gminy wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych przez z nieruchomości rolnej i zawartych umów kredytowych lub pożyczek. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 10 sierpnia 2009 r., w którym wskazał, iż ubiegał się o umorzenie kosztów sądowych, gdyż stan jego konta był zerowy. Stwierdził, iż Sąd żądał zaświadczeń, a za wszystkie trzeba płacić, np. zaświadczenie z urzędu gminy – 17 złotych. Wyjaśnił, że sprzedał kilka ton zboża w cenie [...] złotych za kwintal, co pozwoliło na opłacenie skargi. Do pisma załączył m.in. dowód uiszczenia wpisu. Z wyjaśnień skarżącego złożonych w sprawie V SA/Wa 502/09 wynika, iż skarżący w 2008r. wybudował suszarnię, która została sfinansowana ze środków własnych i kredytu w wysokości [...] złotych. Suszarnia była niezbędna, gdyż skarżący obsiewa [...] ha [...] i [...] ha zbożem. Poinformował także, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie i ponosi miesięcznie wydatki na utrzymanie w wysokości ok. 1500 złotych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 9 czerwca 2009 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został on wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Wprawdzie w piśmie procesowym z 22 lipca 2009 r. wnioskodawca udzielił odpowiedzi na część zadanych pytania, jednakże nie na wszystkie oraz nie nadesłał żądanych dokumentów, w szczególności umów kredytowych, zaświadczeń o dochodach matki skarżącego i dochodach z gospodarstwa rolnego. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez skarżącego oświadczenia nie sposób pominąć tego, iż posiada on kredyty, zaciągnięte w związku z inwestycjami w gospodarstwie rolniczym, które zostały w określony sposób zabezpieczone i z określonych kwot pieniężnych spłacane. Jednakże, co do sposobu zabezpieczenia, wielkości rat, źródeł finansowania nie uzyskano od skarżącego jakichkolwiek informacji. Zażądano od wnioskodawcy stosownych dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno finansową jak i czasową. Wbrew twierdzeniom skarżącego, nie żądano od niego przedstawienia opinii bankowej, za którą skarżący był zobowiązany zapłacić. Zażądano od wnioskodawcy dokumenty, które winny być w jego posiadaniu, tzn. wyciągów z rachunku bankowego i umów kredytowych. Należy podkreślić, iż skarżący spłaca zaciągnięte kredyty, jednakże w żaden sposób nie można ustalić pełnych źródeł pochodzenia środków finansowych, za wyjątkiem dopłat do gruntów i ewentualnie środków, które przepływają przez rachunek bankowy. Niemniej jednak z doświadczenia życiowego wiadomym jest, iż nie wszystkie środki finansowe przepływają przez rachunek bankowy. Dodatkowo należy zauważyć, iż w sprawie V SA/Wa 502/09 wnioskodawca oświadczył, iż zbudował suszarnię ze środków własnych i zaciągniętego na kwotę [...] kredytu (cała wartość projektu wynosiła [...] złotych – karta 5 akt administracyjnych). Warto także zaznaczyć, iż skarżący posiada duże gospodarstwo rolne jak na polskie warunki (ok. [...] ha gruntów). W związku z powyższym skoro skarżący posiada zdolność kredytową oraz spłaca obecnie kredyty to również z tego powodu jego sytuacja finansowa nie pozwala na uznanie, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż należy przyjąć, że posiada środki finansowe, których nie ujawnia. Na marginesie należy zauważyć, iż zadłużenie w banku oraz innych instytucjach traktowane winno być, co najmniej na równi z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w zakreślonym terminie, uznać należało, iż nie wykazał on, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wystąpiła w odniesieniu do jego osoby. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Niezależnie od powyższego należy zauważyć, iż same oświadczenia składane przez skarżącego są ze sobą sprzeczne i w związku z tym są niewiarygodne. Mianowicie w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 611/09 wnioskodawca twierdzi, iż wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z rodzicami i przedstawia sytuację finansową rodziców (bez potwierdzenia jej stosownymi dokumentami mimo, iż był do złożenia ich wzywany), a w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 502/09 twierdzi, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Ponadto w jednym miejscu wskazuje, iż posiada ok. [...] ha gruntów rolnych (V SA/Wa 611/09), a w innym miejscu wskazuje, że samych zbóż i [...] ma obsianych [...] ha powierzchni. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.