V SA/Wa 639/12

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2012r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] grudnia 2011r. nr [...] znak [...] w przedmiocie udzielenia zezwolenia na nabycie nieruchomości przez cudzoziemców p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawo pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy M. S. (dalej "skarżący") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że od [...] kwietnia 2011 r. jest bezrobotnym i szuka pracy. Ponadto wskazał, że nie posiada oszczędności, majątku ruchomego ani nieruchomości. Dostępne środki finansowe przeznacza na spłatę zaległych ([...] zł) i bieżących ([...] zł w miesiącu) alimentów. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że jest właścicielem domu o powierzchni [...] m.kw. oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 2 ha. Posiadane nieruchomości są objęte postępowaniem egzekucyjnym. Ponieważ oświadczenie złożone we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie było wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, na podstawie zarządzenia referendarza sądowego z 19 kwietnia 2012 r. skarżący został wezwany do złożenia dodatkowych dokumentów oraz udzielenia dodatkowych informacji - w terminie 14 dni, pod rygorem ujemnych skutków prawnych. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił, że mieszka sam, miesięczne koszty utrzymania wynoszą 789,38 zł ([...] zł – energia elektryczna, [...] zł – czynsz). Skarżący dodał, że kosztem czynszu kupuje wyżywienie, co skutkuje wzrostem zadłużenia z tego tytułu. Skarżący załączył fakturę VAT za energię elektryczną i opłaty dystrybucyjne, wezwanie do zapłaty należności z tytułu dzierżawy nieruchomości przy ul. M. [...] w kwocie [...] zł, fakturę VAT z tytułu dzierżawy nieruchomości, informację o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za okres od 1 stycznia 2011 r. do 30 kwietnia 2011 r. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunku bankowego, występował o zmianę wysokości alimentów, ale właściwy sąd oddalił jego wniosek. Ponadto wyjaśnił, że firma [...] funkcjonowała do 2006 r., a obecnie adres jej siedziby stanowi jedynie adres do korespondencji i miejsce zamieszkania skarżącego. Skarżący przedstawił kopie wyroku Sądu z [...] października 2006 r. oddalającego jego powództwo w zakresie wysokości alimentów. Dodał, że obecnie jest zatrudniony na okres 3 miesięcy z wynagrodzeniem netto, które wynosi 835 zł, po potrąceniach komorniczych. Nadesłał informację o wynagrodzeniu pracownika, z którego wynika, że zarabia [...] zł (brutto), a kwota około [...] zł, jest objęta zajęciem komorniczym. W aktach sądowych znajduje się również kopia zajęcia wynagrodzenia za pracę w związku z egzekucją świadczeń alimentacyjnych. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje. Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej jako p.p.s.a., Sąd może – na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 258 § 1 p.p.s.a. czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi. W myśl art. 245 § 2 i § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, a w zakresie częściowym - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W niniejszej sprawie skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, a więc o przyznanie prawa pomocy w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca nałożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwać taką osobę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Odnosząc powyższe regulacje do rozpoznawanego wniosku stwierdzić należy, że oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF okazały się niewystarczające do oceny, czy nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie). Dlatego skarżący został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Wprawdzie w piśmie procesowym z [...] maja 2012r. wnioskodawca odpowiedział na pytania postawione w wezwaniu, jednakże nie nadesłał wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych oraz zeznań podatkowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy, iż nie ma majątku, lokat ani rachunków bankowych. Przypomnieć należy, że w przypadku, gdy skarżący nie posiada rachunku bankowego, wezwanie obejmowało obowiązek przedstawienia dokumentu potwierdzającego likwidację rachunku wraz z jego historią z ostatnich 3 miesięcy. Skarżący nie wykonał w tym zakresie wezwania. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Dodatkowo należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie nadesłał zeznania podatkowego za 2011 r., które to mogłyby wskazać jego roczny dochód. Skarżący nadesłał informację o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za okres od 1 stycznia 2011 r. do 30 kwietnia 2011 r. (PIT-11) oraz wyjaśnił, że zeznanie podatkowe za 2011 rok jest zgodne z dokumentem PIT-11. Podkreślić należy, że opisane działanie skarżącego nie wypełnia wezwania do przedstawienia dodatkowych dokumentów. Przedmiotem wezwania w tym zakresie było zeznanie podatkowe, które skarżący złożył za 2011 r. Oczywiście w ramach wyjaśniania swojej sytuacji finansowej skarżący mógł również przedstawiać inne dokumenty, w tym PIT-11, ale ich przedstawienie nie zwolniło skarżącego z obowiązku przedstawienia zeznanie za 2011 r., ponieważ PIT- 11 wskazuje dochody skarżącego uzyskiwane u jednego pracodawcy i nie musi wskazywać wszystkich dochodów uzyskanych przez skarżącego w roku podatkowym. Sąd albo referendarz sądowy przeprowadzając postępowanie dowodowe w zakresie ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego, może również wzywać skarżącego do udokumentowania składanych wyjaśnień. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. Odnosząc się do argumentu, iż Sąd oddalił jego powództwo o zmianę wysokości alimentów wskazać należy, że wyrok odwoławczy w tej sprawie zapadł [...] lipca 2007 r. W ocenie referendarza sądowego okoliczność, że sprawa z jego powództwa zakończyła się prawomocnym orzeczeniem oddalającym wniosek o zmianę wysokości alimentów nie może być oceniana na korzyść skarżącego, jako przesłanka uzasadniająca przyznanie skarżącemu prawa pomocy w niniejszym postępowaniu. Jeśli – jak wynika z wyjaśnień skarżącego – w następnych latach zdarzały się okresy, w których skarżący pracował, jak i pozostawał bez pracy, co uniemożliwiało wypełnianie przed niego obowiązków alimentacyjnych, to we własnym interesie powinien ponowić wniosek o zmianę ich wysokości. Ponadto należy zauważyć, że skarżący posiada majątek: dom ([...] m.kw.) oraz nieruchomość rolną (2 ha). Nawet jeśli skarżący, w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, nie może spieniężyć posiadanego majątku, to należy zauważyć, że skarżący ma zapewnione potrzeby mieszkaniowe. Tymczasem skarżący do kosztów bieżącego utrzymania zalicza czynsz dzierżawny z tytułu dzierżawy lokalu, w którym: zgodnie z oświadczeniem skarżącego "funkcjonował do maja 2006 r. [...]", a więc podmiot, który obecnie nie prowadzi żadnej działalności. Warto zwrócić uwagę, że z przedstawionego PIT-11 za cztery miesiące roku 2011r. wynika, że skarżący w tym okresie uzyskał przychody w kwocie [...] zł, (t.j. około [...] zł miesięcznie). Wobec uzyskiwania dochodów w takiej wysokości wątpliwe jest wyjaśnienie, ze skarżący po upływie 12 miesięcy nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego w kwocie 300 zł i żyje poniżej poziomu minimalnej egzystencji. Przedstawione przez skarżącego pokwitowania wskazują, że skarżący przez kilka miesięcy 2010 roku i 2011 roku spłacał miesięcznie około 5000 zł tytułem alimentów, co wobec uzyskiwanych dochodów nie jest kwotą wysoką. Oświadczenie, że wszystkie oszczędności oraz uzyskiwane dochody przeznaczał na spłatę alimentów nie zostało udowodnione. Istotne jest również, że obecnie skarżący pracuje. Okoliczność, że 60% jego wynagrodzenia jest objęta egzekucją komorniczą, nie może przesądzić o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie referendarza sądowego całokształt sprawy nie wypełnia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem nie można uznać, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na koniec warto przypomnieć, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej znajduje się wnioskodawca nie pozwala mu na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 postanowiono jak w sentencji.