V SA/Wa 667/14

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Ł. B. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia (...)stycznia 2014 r. Nr (...) w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej pomocy finansowej ze środków unijnych p o s t a n a w i a: - odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy Ł. B. (dalej: "skarżący") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że utrzymuje się wraz z rodziną z dochodów z gospodarstwa rolnego i produktów w nim wytworzonych. Znaczącą pozycję w dochodach rodziny stanowi emerytura, którą otrzymuje dziadek skarżącego. Skarżący wskazał ponadto na problemy ze zdrowiem. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, dziadkiem oraz dwójką braci. Posiada dom o pow. 105 m.kw. oraz nieruchomość rolną o pow. 17,4 ha. Łączny dochód pięcioosobowej rodziny wynosi 3.067,19 zł i składa się na niego dochód z emerytury (952 zł) oraz dochód z gospodarstwa rolnego. W ocenie skarżącego średni dochód na członka rodziny z uwzględnieniem sztywnych, comiesięcznych wydatków kształtuje się na poziomie 350 zł. Do formularza PPF skarżący załączył miesięczne zestawienie kosztów utrzymania w gospodarstwie rolnym (łącznie 1.335 zł), przypomnienie o obowiązku opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi i istniejącej z tego tytułu zaległości w wysokości 80,80 zł, kserokopie faktur z tytułu zakupu paliwa na potrzeby gospodarstwa, opłaty stałej do zimnej wody oraz zakupu energii elektrycznej. Przedstawił również potwierdzenie wpłaty na Radę Rodziców i kopie decyzji w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego na 2014 r. Z uwagi na to, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające dla oceny możliwości majątkowych wnioskodawcy, zarządzeniem z 8 kwietnia 2014r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący przedstawił wyciągi z rachunku bankowego, zaświadczenie Gminy G. o wysokości dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego w 2012 r. i 2013 r., zestawienie wydatków na utrzymanie rodziny, kopie decyzji o dopłatach obszarowych za 2013 r. oraz pismo informujące o egzekucji środków. Ponadto skarżący wyjaśnił, że prowadzi gospodarstwo o charakterze roślinnym, uprawia zboża i nie hoduje zwierząt oraz wskazał posiadany sprzęt rolniczy (dwa ciągniki, kombajn, agregat talerzowy, siewnik, rozsiewacz nawozów, brona zębowa). Skarżący wskazał również, że członkowie rodziny nie korzystali z pomocy społecznej i w ciągu ostatnich dwóch lat nie zbywali ruchomości i nieruchomości o wartości przekraczającej 10.000 zł. Dodał, że w latach 2010 – 2013 otrzymywał płatności bezpośrednie, ale przyznane środki zostały zajęte w toku prowadzonej egzekucji. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a., Sąd może – na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 258 § 1 p.p.s.a. czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika. W niniejszej sprawie skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, a więc o przyznanie prawa pomocy w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd może natomiast zwolnić osobę fizyczną z części kosztów postępowania, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia stwierdzić należy, że skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 8 kwietnia 2014 r., a szczególnie nie przedstawił wyciągów bankowych za wskazany w wezwaniu okres od 1 grudnia 2013 r. do dnia otrzymania wezwania. Skarżący przedstawił wyciągi z dwóch rachunków bankowych za marzec 2014 r. oraz za okres od 1 stycznia 2014 r. do 23 kwietnia 2014 r. Są to rachunki należące do skarżącego oraz do jego brata. Analizując przedstawione wyciągi zauważyć należy, że na rachunku nr (...) 0960 3870 ulokowane są środki w wysokości 1.034,94 zł, a saldo końcowe na rachunku o nr (...) 0179 4900 jest ujemne i wynosi (–) 24.994,59 zł. Śledzenie zlecanych przelewów w okresie udokumentowanym wyciągami wskazuje, że realizowane są z nich przede wszystkim wypłaty, a wpływy na rachunki bankowe wynikają z przelewów wewnętrznych realizowanych pomiędzy tymi dwoma rachunkami. W ocenie referendarza sądowego może to oznaczać, że znaczna część dochodów skarżącego i członków jego rodziny nie jest wpłacana na rachunki bankowe. Może być to związane z okolicznością, że w stosunkach wiejskich rozpowszechniona jest praktyka obrotu towarowego bez potwierdzenia dokonywanych transakcji dokumentami sprzedaży i kupna, co może mieć również związek z brakiem konieczności ewidencjonowania obrotu przez rolników. Powyższa okoliczność nie może przesądzać o braku podstaw do przyznania prawa pomocy, ale podkreślić należy, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udokumentowania zarówno ponoszonych kosztów, jak i uzyskiwanych dochodów. W rozpoznawanej sprawie skarżący wskazał i udokumentował koszty utrzymania rodziny i prowadzenia gospodarstwa rolnego, ale nie udokumentował wysokości uzyskiwanych dochodów z tego gospodarstwa. Podkreślić należy, że wśród nadesłanych do Sądu dokumentów, brak faktury z tytułu sprzedaży zboża, którym to dokument skarżący wymienił w piśmie z 14 kwietnia 2014 r. W związku z powyższym wątpliwości wywołują wyjaśnienia dotyczące dochodów uzyskiwanych z prowadzonego gospodarstwa. Skarżący wskazał dochód z gospodarstwa rolnego na podstawie tzw. dochodu przeliczeniowego z tego gospodarstwa w wysokości określonej przez Urząd Gminy. Dochód przeliczeniowy (z 1 ha przeliczeniowego) określany jest na podstawie obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego o wysokości przeciętnego dochodu rocznego z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego. Jest to dochód statystyczny i nie musi odzwierciedlać realnych dochodów z gospodarstwa. Ponieważ skarżący w jakikolwiek inny sposób nie wskazał dochodów uzyskiwanych z prowadzenia gospodarstwa, nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy. Skarżący przedstawił zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania wskazując, że wynoszą one łącznie 3.505,60 zł. Zaliczył do nich wydatki na mieszkanie (energia elektryczne, woda, wywóz nieczystości, zakup butli gazowej, zakup opału) w wysokości 471 zł, wydatki na wyżywienie 2.400 zł, wydatki związane z gospodarstwem rolnym (podatki, paliwo, KRUS, nawozy sztuczne) w kwocie 592,08 zł oraz opłaty za telefon (150,84 zł), spłata kredytu (302,78 zł), opłata za abonament TV (59,90 zł). Wskazane wydatki zostały w znacznym stopniu udokumentowane (oprócz wydatków na zakup opału, butli gazowej, wyżywienia i składek KRUS). Równocześnie we wniosku PPF wskazał, że miesięczny dochód pięcioosobowej rodziny wynosi 3.067,19 zł i stanowią go dochody z gospodarstwa oraz świadczenie emerytalne w kwocie 952 zł. W ocenie referendarza sądowego złożone wyjaśnienia nie są wiarygodne, ponieważ uzyskiwany dochód jest niższy od wskazanych przez skarżącego miesięcznych kosztów utrzymania rodziny. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, należy mieć na uwadze, że to na skarżącym spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Referendarz sądowy natomiast ocenia przedstawione informację i nie spoczywa na nim obowiązek udowadniania, że strona środki na pokrycie kosztów sądowych jednak posiada. Nieudzielenie pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu i dodatkowym wezwaniu), uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych i ewentualnego ustanowienia pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się skarżący. Oświadczeniem o przedstawionej treści skarżący uniemożliwił porównanie wysokości kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym i możliwości płatniczych. Odnosząc się do złożonych oświadczeń oraz przedstawionych dokumentów wskazać należy, że skarżący posiada majątek i źródło dochodów, które stanowi gospodarstwo rolne. Majątek to 17 ha nieruchomości, dom oraz sprzęt do prowadzenia gospodarstwa: dwa ciągniki, kombajn, agregat talerzowy, siewnik, rozsiewacz nawozów, brona zębowa. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi lub jeśli zapłata kosztów postępowania sądowego mogłaby spowodować powstanie uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów postępowania nie może być natomiast brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty sądowe powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Rozpoznając wniosek skarżącego w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, zauważyć należy, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżącego zarzutów lub braku jej zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 1 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II FZ 219/11 oddalających zażalenia na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 969/10 oraz z dnia 23 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 929/10 przyznające skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalające wniosek o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika. Wnioskujący nie należy do osób pozbawionych środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Jego sytuacji majątkowej nie można utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód niewystarczający na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W związku z powyższym, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.