V SA/Wa 836/08

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata Wyrokiem z 7 sierpnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] stycznia 2008 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, a następnie postanowieniem z 15 stycznia 2009 r. odrzucił własnoręcznie sporządzoną przez skarżącego skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Wnioskiem z 12 lutego 2009 r. (data nadania pisma w placówce pocztowej), złożonym na urzędowym formularzu PPF, R. G. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz małoletnią wnuczką, dla której sprawuje funkcję rodziny zastępczej. Syn przebywa obecnie w areszcie. Odnosząc się do źródeł utrzymania skarżący podał, że osiąga dochód miesięczny w wysokości 2700 zł brutto (1000 zł netto), żona z tytułu zatrudnienia kwotę 3477,60 zł. Dodatkowo skarżący otrzymuje comiesięczną pomoc finansową na częściowe pokrycie kosztów utrzymania wnuczki w wysokości 658,80 zł. Jak wynika z wniosku, skarżący nie dysponuje żadnymi oszczędnościami pieniężnymi ani jakimikolwiek przedmiotami wartościowymi. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z treścią art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Pomimo, że skarżący objął swoim żądaniem zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie w postępowaniu sądowym zastępstwa procesowego, a więc wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.), formułowana w rozpoznawanej sprawie ocena zasadności wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy oparta być musi na skonfrontowaniu sytuacji majątkowej strony z przesłankami przyznania tego prawa, wymienionymi w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wprawdzie to punkt 1, a nie punkt 2 art. 246 § 1 p.p.s.a. odnosi się do pełnego zakresu przyznania prawa pomocy (a więc zakresu objętego wnioskiem strony), jednakże uwzględnieniu w niniejszej sprawie podlegało ustawowe zwolnienie skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Przywołane zwolnienie znajduje swoje uzasadnienie (podstawę prawną) w art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., który stanowi, że strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ponieważ w niniejszej sprawie nie istniał od początku obowiązek poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych, jego wniosek o zwolnienie z tychże kosztów na etapie postępowania sądowego po wydaniu przez Sąd I instancji wyroku oddalającego skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. był bezprzedmiotowy i z tego powodu podlegał oddaleniu. Stwierdzona bezprzedmiotowość wniosku nie mogła być łączona z uznaniem postępowania prowadzonego w sprawie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych za bezprzedmiotowe i skutkować w konsekwencji wydaniem postanowienia o umorzeniu (w tym zakresie) postępowania sądowego, albowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy, złożony w toku postępowania, nie należy do wniosków, o których mowa w art. 63 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 23.06.2005 r., sygn. II OZ 541/05), a co za tym idzie, nie jest możliwe odpowiednie zastosowanie w sprawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. (bezprzedmiotowość postępowania wynikająca z innych przyczyn niż wynikające z art. 161 § 1 pkt 1-2 p.p.s.a.). Przechodząc do oceny złożonego wniosku w pozostałej jego części, a więc odnośnie do żądania ustanowienia adwokata, uznać trzeba, że skarżący nie wykazał, iż do przyznania tego rodzaju pomocy jest uprawniony. Stosownie do treści powołanego wyżej przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji instytucji prawa pomocy wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania trudnej sytuacji materialnej, która dawałby podstawę do przyznania tego rodzaju uprawnienia. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, która chcąc ustanowienia w jej sprawie z urzędu adwokata zobowiązana jest przedstawić sądowi administracyjnemu argumenty uzasadniające niemożność poradzenia sobie samodzielnie z tym zadaniem. Omawiana tu niemożność ustanowienia pełnomocnika musi mieć swoje źródło w sytuacji majątkowej (finansowej) wnioskodawcy, nie może natomiast wynikać z innych przyczyn (o charakterze pozaekonomicznym). Analiza wskazanych przez skarżącego przesłanek uzasadniających jego żądanie pozwala na przyjęcie stanowiska, że dochody uzyskiwane przez skarżącego oraz osoby wspólnie z nim pozostające w gospodarstwie domowym (małżonka) są wystarczające do samodzielnego opłacenia kosztów udziału adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu sądowym, w którym na obecnym jego etapie, udział pełnomocnika jest obligatoryjny. Wątpliwości nie budzi fakt, że łączna suma dochodów rodziny (kwota ponad 6800 zł brutto - kwota ok. 4000 zł netto) jest na takim poziomie, iż skarżący jest w stanie finansowo podołać ciężarowi uiszczenia kosztów wynajęcia pełnomocnika. Środki w wymienionej kwocie, przy oszczędnym gospodarowaniu własnymi finansami, mogą zostać przeznaczone na opłacenie pełnomocnika i nie spowodują uszczerbku na koniecznym utrzymaniu rodziny. Skarżący nie wykazał we wniosku, że stałe bieżące potrzeby finansowe związane z pokryciem wydatków na opłacenie kosztów mieszkaniowych, zakupu żywności, środków higieny osobistej, ubrań itp. różnią się w sposób istotny od przeciętnych kosztów utrzymania trzyosobowej rodziny. W rozpoznawanej sprawie wzięto jednocześnie pod uwagę, że gospodarstwo domowe skarżącego wspomagane jest finansowo ze środków publicznych z uwagi na wykonywanie funkcji rodziny zastępczej w stosunku do wnuczki, z drugiej zaś strony – jak można wnosić z określenia miejsca obecnego przebywania syna – nie ponosi kosztów jego utrzymania. Należy podkreślić, że w związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania (por. postanowienie z 21.07.2008 r., sygn. I FZ 287/08 niepubl.). Mając na uwadze, że w rozpoznawanej sprawie strona skarżąca nie wykazała, iż znajduje się w takiej właśnie sytuacji, spełniając ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, a jednocześnie zwolnienie od kosztów sądowych przysługuje skarżącemu stosownie do art. 239 pkt 1 lit. e, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.