V SA/Wa 853/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. R. prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą W. R. "A. P." P. N. w B. na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu p o s t a n a w i a: - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy W. R. (dalej: "Skarżąca", "Strona") wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i trójką dzieci. Z rubryki nr 10 wniosku wynika, że Skarżąca uzyskuje miesięczny dochód z tytułu pełnienia funkcji dyrektora przedszkola w wysokości 7.500 zł. Jej mąż nie uzyskuje dochodów. Do majątku zaliczyła mieszkanie o pow. 60 m. kw., w którym Skarżąca mieszka z rodziną. Do stałych wydatków miesięcznych zaliczyła czynsz (364 zł), opłatę za wywóz śmieci (25 zł), koszty energii elektrycznej i wody (250 zł), opłaty za telefon i internet (160 zł), leki (250 zł), ratę pożyczki (116 zł) oraz koszt zakupu opału do ogrzewania kominkowego (150 zł). Oświadczyła, że prowadzona działalność gospodarcza generuje stratę, również w związku z prowadzonymi postępowaniami. Dodała, że jest zadłużona wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na kwotę około 350.000 zł i prowadzone jest wobec niej postępowanie egzekucyjne. Skarżąca oświadczyła, że nie jest w stanie poczynić jakichkolwiek oszczędności z uwagi na konsumowanie wszelkich przychodów na podstawowe potrzeby rodziny. Ponieważ wydatki przekraczają uzyskiwane przychody Skarżąca zaciąga zobowiązania wobec rodziny i znajomych. W piśmie z 20 czerwca 2016 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie Sądu do przedstawienia dodatkowych dokumentów w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy Skarżąca poinformowała, że jej mąż nie uzyskuje dochodów, w tym zasiłku dla bezrobotnych oraz wyjaśniła, że część przedstawionych wyciągów bankowych dotyczy rachunków prowadzonych dla obsługi otrzymywanych dotacji na prowadzenie przedszkoli w B., L. i K.. Dodała, że w związku z chorobą księgowej nie może przedstawić księgi przychodów i rozchodów oraz rachunków potwierdzających wydatki na prowadzenie gospodarstwa domowego. Do pisma Skarżąca załączyła wyciągi z rachunków bankowych, zeznania podatkowe PIT-36 wraz z informacjami PIT/B oraz PIT/O za lata 2014 - 2015 r., umowy kredytowe oraz dokumentacje zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i urzędu skarbowego. W dniu 4 lipca 2016 r. do Sądu wpłynęła również księga przychodów i rozchodów za okres od stycznia do maja 2015 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem Skarżąca nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji jest uzależnione od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 224 zł. Do przyszłych – niepewnych kosztów postępowania - można zaliczyć opłatę kancelaryjną za wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku w wysokości 100 zł (jedynie w przypadku, gdy Sąd oddali skargę Strony) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej stanowiący połowę wpisu od skargi. Podkreślić należy, że Skarżąca nie poniesie tych kosztów jednorazowo, ale ciężar ich uiszczenia będzie rozłożony w czasie – o ile – co należy powtórzyć pojawi się konieczność ich poniesienia w toku postępowania. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem podstawą utrzymania Skarżącej oraz jej rodziny jest wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji dyrektora przedszkola. Wynagrodzenie wynosi 7.500 zł. Równocześnie koszty utrzymania gospodarstwa domowego zostały oszacowane w kwocie 1.315 zł. Do kosztów Skarżąca zaliczyła również zakup opału do ogrzewania kominkowego (150 zł) oraz spłatę pożyczki (113 zł). Zauważyć jednak należy, że już tylko ze względu na porę roku wydatek na opał do kominka nie może zostać uznany za niezbędny wydatek w utrzymaniu rodziny. Oprócz powyższego zwrócić uwagę należy, że Skarżąca nie udokumentowała kosztów utrzymania rodziny. Uzasadnieniem dla niewywiązania się z wezwania Sądu do przedstawienia dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na utrzymanie nie jest choroba księgowej zajmującej się rozliczeniami Skarżącej, ale związanymi z prowadzoną działalnością gospodarczą. Niezależnie od braku związku pomiędzy wydatkami na utrzymanie rodziny, a księgowaniem wyników prowadzonej działalności gospodarczej zauważyć należy, że Skarżąca nadesłała księgę przychodów i rozchodów, ale nie nadesłała dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na bieżące utrzymanie rodziny. Ponadto należy podkreślić, że Skarżąca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 7.500 zł. Oznacza to, że średni dochód na członka rodziny wynosi 1.500 zł. Wskazane wartości nie pozwalają uznać, że uiszczenie wpisu w wysokości 224 zł może wiązać się z powstaniem uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Brak zasadności zwolnienia Skarżącej od kosztów sądowych uzasadniony jest również innymi wskazanymi poniżej okolicznościami. Ze złożonych deklaracji podatkowych wynika, że Skarżąca w 2014 r. osiągnęła przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 200.745 zł. Natomiast w roku 2015 przychód ten wyniósł 305.180,35 zł. Powyższe jednoznacznie wskazuje, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza jest znacznych rozmiarów, Skarżąca obraca znacznymi środkami pieniężnymi i nawet okoliczność, że w 2015 r. koszty prowadzonej działalności były wyższe od uzyskanych przychodów (wyniosły 436.454,13 zł), a w konsekwencji działalność gospodarcza przyniosła stratę, nie pozwala uznać Skarżącej za osobę ubogą, dla której przeznaczona jest instytucja prawa pomocy nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Warto zauważyć, że w 2014 r. Skarżąca uzyskała dochód z działalności w wysokości 45.347,83 zł. Podkreślić należy, że bez znaczenia dla oceny zasadności przyznania prawa pomocy jest okoliczność, iż bilans roczny za rok 2015 wykazuje w stosunku do przychodu stratę w wysokości 131,273,78 zł. Zaznaczyć bowiem należy, że dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy, który prowadzi działalność gospodarczą, miarodajną nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować lub go całkowicie uniknąć. Jak się przyjmuje w orzecznictwie dochód lub strata jest jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. zwolnienia z kosztów (postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125). Innymi słowy strata podatkowa powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania - brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego, nie stanowi natomiast automatycznie o braku środków finansowych. Istotne jest, że w 2016 r. Skarżąca kontynuuje prowadzenie działalności gospodarczej. Z nadesłanych wyciągów wynika, że Skarżąca dokonuje transakcji handlowych, zarówno sprzedając towary i usługi, jak i je nabywając. Z przedstawionych rachunków bankowych wynika, że stale dysponuje środkami pieniężnymi. Na kontach bankowych ewidencjonowane są zarówno wpłaty jak i wypłaty. Zauważyć również należy, że Skarżąca realizuje z rachunków prowadzonych na potrzeby działalności gospodarczej wypłaty gotówkowe, a w konsekwencji nie jest możliwa analiza w jaki sposób i w jakich celach środki pieniężne są wypłacane. Jako przykład wskazać należy, że w okresie od 1 czerwca 2016 r. do 20 czerwca 2016 r. Skarżąca wypłaciła w formie gotówkowej lub kartą z rachunku w Banku Pekao kwotę 19.500 zł. Wypłaty gotówkowe realizowała również z konta prowadzonego w mBanku. W okresie od 1 lutego 2016 r. do 29 lutego 2016 r. wypłaciła gotówkę w wysokości 10.300 zł. Powyższe fakty całkowicie podważają twierdzenia Skarżącej o braku środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Ponadto nie może pozostać bez wpływu na ocenę wniosku o zwolnienie od kosztów fakt, że prowadzona w formie przedszkoli niepublicznych działalność (Skarżąca prowadzi trzy przedszkola: w B., w L. oraz w K.) jest dotowana środkami publicznymi, a więc własny wkład finansowy Strony jest niższy od kosztów działalności prowadzonej przez przedsiębiorców w innych branżach. Co więcej wszczynając spór przed Sądem, Skarżąca powinna mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów. Winna ona zatem poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia tych kosztów. Odnosząc się do wykazanych zaległości publicznoprawnych zwrócić uwagę należy, że Skarżąca systematycznie je spłaca, co również potwierdzają przedstawione wyciągi z rachunku bankowego. Analizując zobowiązania kredytowe wskazać należy, że Skarżąca w dniu 10 listopada 2015 r. podpisała umowę kredytu konsumpcyjnego gotówkowego na kwotę 41.197,47 zł, a dniu 15 stycznia 2016 r. podpisała umowę o kredyt obrotowy związany z prowadzoną działalnością gospodarczą w kwocie 120.000 zł. Zauważyć należy, że banki przed podpisaniem umowy kredytowej oceniają sytuację finansową wnioskodawcy, w tym szacują jego zdolność do spłaty kredytu. Fakt, że banki pożyczają Skarżącej pieniądze świadczy, że w ich ocenie kondycja finansowa jest stabilna i uzasadnia przyjęcie, że Strona spłaci zobowiązania wobec banku. Podkreślić również należy, że zobowiązania kredytowe nie mają charakteru priorytetowego przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Dlatego kredyty zaciągnięte przez Skarżącą nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Reasumując, w ocenie referendarza sądowego poczynione uwagi pozwoliły na negatywną ocenę działań Skarżącej zmierzających do przeniesienia ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa, a w ostatecznym rozrachunku na innych obywateli, w sytuacji, gdy osiągane przez nią dochody są w stanie zabezpieczyć wymagane obecnie koszty sądowe, a więc wpis w wysokości 224 zł, którego uiszczenie spowoduje rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.