V SA/Wa 865/11

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi T. K. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] lutego 2011 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia zażalenia; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. T. K. wnosząc skargę na postanowienie Ministra Finansów z [...] lutego 2011r. wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną, utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych swojego w wysokości 2545 złotych netto miesięcznie oraz żony w wysokości 1672 złotych netto miesięcznie. Oświadczył, iż zarówno on jak i jego żona nie posiadają nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 24 maja 2011 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. W dniu 7 czerwca 2011 r. (data nadania) skarżący nadesłał dodatkowe oświadczenie, w którym wskazał, iż posiada lokal mieszkalny o powierzchni 53,30 m2 oraz, że miesięcznie ponosi następujące wydatki: czynsz – 402 złotych, [...] – 42 złotych + 114 złotych (polisa bezp. – treść oryginalna), leki – 400 złotych, telefon 130 złotych, telefon komórkowy – 80 złotych, gaz – 72 złotych, energia elektryczna – 100 złotych, wpłata do Sądu z tytułu obciążeń – 100 złotych, inne rzeczy, w tym ubrania – 400 złotych, egzekucja komornicza – 1036 złotych oraz wyżywienie dwóch osób – 1800 złotych. Wyjaśnił, że ze względu na stan zdrowia nigdzie dodatkowo nie pracuje, nie posiada oszczędności, majątku i nie otrzymuje wsparcia od znajomych, ani organizacji społecznych. Do pisma załączył: dwie decyzje o waloryzacji emerytur (swoją i żony), pierwszą stronę wyciągu z rachunku bankowego żony za okres od 14 kwietnia do 13 maja 2011r., pismo potwierdzające tytuł prawny do zajmowanego lokalu. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca nałożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 12 maja 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny, czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Wprawdzie w piśmie procesowym z 7 czerwca 2011r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wskazał w pełni, czy posiada zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia z 24 maja 2011 r., tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych, zeznań podatkowych, informacji w jaki sposób otrzymuje świadczenie emerytalne. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Tym bardziej, że wnioskodawca, jak wynika z akta administracyjnych był w przeszłości profesjonalnym pełnomocnikiem. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 7 czerwca 2011 r. – iż nie posiada oszczędności, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W tym miejscu należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie załączył wyciągu za okres trzech miesięcy z posiadanego przez żonę rachunku bankowego. Załączył jedynie pierwszą stronę wyciągu z operacjami bankowymi w okresie od 14 kwietnia do 28 kwietnia 2011r. Co więcej mimo wezwania nie wskazał w jaki sposób otrzymuje emeryturę (przelew na rachunek , gotówka itp.). W związku z powyższym wyjaśnienia dotyczące posiadanych oszczędności należy uznać za niewiarygodne. Ponadto wbrew twierdzeniom skarżącego z nadesłanego wyciągu bankowego z rachunku nie wynika aby ten rachunek prowadzony był wspólnie dla żony skarżącego i jego syna. Wynika natomiast, że z tego rachunku regulowane są płatności w imieniu T. K. w łącznej kwocie 849,81 złotych za okres objęty wyciągiem, tj. 15 dni. (w tym okresie T. K. dokonał jednorazowej wpłaty na ten rachunek w wysokości 600 złotych). Dodatkowo należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie nadesłał zeznań podatkowych, które w piśmie z 7 czerwca 2011r. zobowiązał się przesłać i które to mogłyby wskazać roczny dochód rodziny skarżącego. Tym bardziej, że jak wynika z KRSu spółki N., skarżący jest jej prokurentem, a jak stwierdził w piśmie z 7 czerwca 2011r. nigdzie dodatkowo nie pracuje. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w pełnym zakresie w zakreślonym terminie uznać należało, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (w Wydziale V Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie toczy się obecnie [...] spraw, w których łączna wysokość wpisów sądowych wynosi [...] złotych) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. W związku z tym, że skarżący nie nadesłał żądanych dokumentów należy uznać złożone oświadczenia za niewiarygodne. Skarżący bowiem dopasowuje swoją sytuację do zadawanych pytań. Pierwotnie twierdził, iż nie posiada nieruchomości, następnie w zmienił oświadczenie i wskazał, iż posiada lokal mieszkalny. Zmiana oświadczenia nastąpiła na skutek szczegółowych pytań dotyczących stanu majątkowego. Na koniec warto przypomnieć, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej znajduje się wnioskodawca nie pozwala mu na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.