V SA/Wa 91/12

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi L. J. na pismo Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków unijnych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. L. J. wystąpiła z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 30.01.2012 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z mężem i synem, posiada dom o pow. [...] m2, mieszkanie w bloku o pow. [...] m2, teren zabudowany budynkiem usługowym o pow. [...] m2, lokal sklepowy o pow. [...] m2 oraz samochód o wartości [...] zł, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych (oszczędności). Oświadczyła, iż prowadzi działalność gospodarczą, jednakże w roku 2011 poniosła stratę, posiada dochód z tytułu umowy o prace do dnia 31.12.2011 r. w wysokości 1.501,59 zł, zaś jej mąż również z tytułu umowy o prace do dnia 31.12.2011 r. w wysokości 2.443,37 zł. W uzasadnieniu wniosku przedstawiła stan sprawy będącej przedmiotem skargi, wskazała również, iż środki pieniężne pochodzące z działalności gospodarczej musi przeznaczać na spłatę kredytu inwestycyjnego oraz bieżący zakup towarów (do sklepu spożywczo-przemysłowego). W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z 21 lutego 2012 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżąca złożyła pismo, w którym wyjaśniła, iż jej mąż w dalszym ciągu pracuje w wymiarze 1 etatu i otrzymuje wynagrodzenie miesięczne netto w wysokości 1.501,59 zł, natomiast wnioskująca nie jest już zatrudniona na umowę o pracę. Wskazała, iż nie uzyskuje – "na chwilę obecną" – dochodów z tytułu wynajmu domu, mieszkania w bloku, terenu zabudowanego budynkiem gospodarczym ani lokalu sklepowego. Przedstawiła miesięczne wydatki swojej rodziny związane z utrzymaniem: opłata za mieszkanie (podatek) – 30 zł, opłata za dom (woda, energia elektryczna, podatek) – 300 zł, ubranie – 100 zł, inne wydatki – 100 zł. Wyjaśniła przy tym, iż nie podnosi wydatków na zakup wyżywienia, gdyż art. spożywcze, jak również chemiczne i przemysłowe, uzyskuje z prowadzonej działalności gospodarczej, przeznaczając niezbędne towary na własne potrzeby. Wnioskodawczyni i jej mąż posiadają cztery rachunki bankowe, z których wyciągi skarżąca załączyła do pisma. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżąca nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby. Podkreślić na wstępie należy, iż zasadność wniosku rozpatrzono w dwóch aspektach, tj. z jednej strony uwzględniono wysokość obciążeń finansowych, jakie skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu (na obecnym etapie wpis od skargi w wysokości 200 zł oraz ewentualne koszty zastępstwa procesowego z wyboru), z drugiej zaś strony jej możliwości majątkowe i finansowe. Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał wskazać należy, iż nie sposób uznać by wnioskodawczyni nie była w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Przede wszystkim nie można przyjąć, by rodzina skarżącej znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro posiada dom, mieszkanie w bloku, nieruchomości związane z prowadzoną działalności gospodarczą, samochód o znacznej wartości, a nadto prowadzi działalność gospodarczą, jej mąż uzyskuje stały dochód z tytułu umowy o pracę, zaś sama wnioskodawczyni do końca 2011 r. również była zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 (dostępne w internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu oraz posiadanie zaoszczędzonych środków pieniężnych przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Wzięto także pod uwagę operacje dokonywane na czterech rachunkach bankowych, które wskazują na obrót środkami pieniężnymi w wysokości, która przekracza ciążące na skarżącej koszty wpisu sądowego od skargi przy uwzględnieniu oświadczonych wydatków niezbędnych dla utrzymania. Analiza przedłożonych przez wnioskującą wyciągów z rachunków bankowych prowadzi do wniosku, iż wnioskodawczyni dokonuje operacji finansowych na bieżąco, zaś wysokość środków pieniężnych jakimi operuje jest znaczna. W tym miejscu wyjaśnić trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych (por. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Wskazać ponadto trzeba, iż na odmowę przyznania prawa pomocy wpływ miała również wysokość ciążącego na stronie wpisu sądowego – 200 zł, o której wnioskująca była poinformowana w piśmie z dnia 28 lutego 2012 r. W postanowieniu z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż wysokość wpisu [...] nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (orzeczenie dostępne na stronie internetowej www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie (postanowienie dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.