V SA/Wa 942/10

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lutego 2010 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu renty strukturalnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z 2 listopada 2010 r. J. K. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z synem, który posiada dom o pow. [...] m2, w którym skarżąca ma ustanowioną służebność mieszkania, oraz nieruchomość rolną o pow. [...] ha. W rubryce 10 wniosku oświadczyła, że uzyskuje dochód z tytułu renty strukturalnej w wysokości 2.227 zł miesięcznie, zaś jej syn z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym w wysokości 1.500 zł miesięcznie. Uzasadniając wniosek podniosła, iż jest osobą chorą, w związku z czym ponosi wydatki na leczenie w wysokości około 400 zł miesięcznie, jak również spłaca zobowiązania wobec banku z tytułu zaciągniętych kredytów konsumpcyjnych w łącznej kwocie 600 zł miesięcznie. Oświadczyła jednocześnie, iż syn ponosi miesięczne wydatki związane z mieszkaniem i utrzymaniem w wysokości co najmniej 550 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z 9 listopada 2010 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W dniu 29 listopada 2010 r. wpłynęło pismo skarżącej, w którym wyjaśniła, iż przedstawia zaświadczenie o wielkości posiadanego gospodarstwa rolnego, natomiast nie może przedstawić zaświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa, bowiem w gminie nie wydaje się tego rodzaju zaświadczeń. Do pisma załączyła ponadto wydruki z rachunków bankowych (swojego i syna). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem strona nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby. Na wstępie podkreślenia wymaga, iż zasadność wniosku rozpatrzono w dwóch aspektach, tj. z jednej strony uwzględniono wysokość obciążeń finansowych, jakie skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu (na obecnym etapie wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł oraz koszty ewentualnego zastępstwa procesowego z wyboru), z drugiej zaś strony jej możliwości majątkowe i finansowe. Wskazać przede wszystkim należy, że wnioskodawczyni i jej syn posiadają stałe źródła dochodów w łącznej wysokości (według oświadczenia) 3.727 zł brutto. Powoduje to, iż nie sposób zaliczyć wnioskodawczyni do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie. Biorąc zatem pod uwagę wydatki niezbędne dla utrzymania rodziny, związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem (wg. oświadczenia w łącznej wysokości 950 zł) oraz porównując je z opłatą od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł i wydatkami związanymi z jej sporządzeniem, przyjąć należało, iż wnioskodawczyni posiada wystarczające środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania. W tym miejscu wyjaśnić trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych kredytów. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Jednocześnie wskazać należy, iż skarżąca nie przedstawiła zaświadczenia o wysokości dochodu osiąganego przez syna z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego, wobec czego nie jest możliwe bez wątpliwości ustalenie stanu majątkowego w tym zakresie. Z przedstawionych wyciągów z rachunków bankowych wynika, iż na rachunek syna wpływają środki pieniężne z różnych tytułów, w tym od spółdzielni mleczarskiej. W okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 31 października 2010 r. suma wpłat na rachunek syna wyniosła 15.605,73 zł, czyli przeliczając średnio na miesiąc – kwota 5.200 zł. Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego wnioskodawczyni wynika, iż syn dokonuje wypłat z tego rachunku, dla przykładu w miesiącu październiku wypłacił 3.050 zł. Mając na uwadze powyższe warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.. Z wyłuszczonych wyżej względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.