V SA/Wa 953/11

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lutego 2011 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych; T. K. (dalej: skarżąca) złożyła wniosek - na urzędowym formularzu PPF - o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z dwójką pełnoletnich dzieci oraz małoletnią wnuczką, posiada dom o pow. 160 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 4 ha. Nie posiada innych nieruchomości i przedmiotów wartościowych. Skarżąca wskazała, że roczny dochód czteroosobowej rodziny wynosi 78.522 zł oraz, że posiada zadłużenie kredytowe w kwocie około 200 tys. zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, zarządzeniem z dnia [...] lipca 2011 r. wezwano skarżącą do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W udzielonej odpowiedzi skarżąca oświadczyła, że nie uzyskuje żadnych dochodów z nieruchomości rolnej, ani gospodarstwa rolnego, a posiadane grunty zostały zalane przez powódź. Wskazała, że żadne z dzieci nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym i w związku z tym nie może przedłożyć wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych i lokat dewizowych oraz dokumentu z likwidacji konta i rachunków za ostatnie 3 miesiące. Wskazała, że nigdy nie korzystała i nie korzysta z pomocy społecznej. Do pisma załączyła kopie zawartych umów pożyczek oraz kredytów. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i zostaje przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości, co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca nałożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwać taką osobę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Na obecnym etapie postępowania skarżąca byłaby zobowiązana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł. Łączna kwota zobowiązań z tytułu wpisów sądowych od dwóch skarg wniesionych do Sądu przez skarżącą wynosi 200 zł. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez skarżącą na urzędowym formularzu PPF z [...] czerwca 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny, czy nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), skarżąca została wezwana do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Wprawdzie w piśmie procesowym z dnia [...] lipca 2011 r. skarżąca odpowiedziała na część postawionych pytań, jednakże nie nadesłała wszystkich żądanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych. Ponadto skarżąca nie wskazała i nie udokumentowała wysokości wydatków składających się na bieżące utrzymanie, nie nadesłała również informacji, czy otrzymywała lub otrzymuje dopłaty rolnicze. Nadesłała jedynie umowy kredytu i pożyczki wraz z harmonogramem spłat, z których wynika, iż posiada zobowiązania finansowe na kwotę około 200 tys. zł. Wyjaśnienia złożone przez skarżącą złożone w piśmie z [...] lipca 2011 r. nie zostały uprawdopodobnione. Skarżąca nie wykazała, dlaczego nie może przedstawić wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Nie można uznać za odpowiedź na pytanie o posiadane rachunki bankowe oświadczenia skarżącej, jakoby nie mogła tego uczynić z powodu, iż syn od lat mieszka w K. i jest po rozwodzie. Ponadto skarżąca nie wykazała źródła uzyskiwanego dochodu, jednakże z dokumentów zebranych w sprawie wynika, iż skarżąca prowadzi albo prowadziła działalność gospodarczą. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez skarżącą oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). W związku z tym, że skarżąca nie nadesłała żądanych dokumentów należy uznać, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja finansowa uzasadnia zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Skarżąca dopasowuje swoją sytuację do zadawanych pytań. Pierwotnie twierdziła, iż w gospodarstwie domowym pozostaje wraz z dwójką pełnoletnich dzieci i wnuczką. Zmiana oświadczenia nastąpiła na skutek szczegółowych pytań dotyczących stanu majątkowego. Na koniec warto przypomnieć, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej znajduje się wnioskodawca nie pozwala mu na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 246 §1 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.