V SA/Wa 954/17

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Powiatu O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia ... marca 2017 r. Nr ... w przedmiocie zwrotu dotacji pobranej z budżetu jednostki samorządu terytorialnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę P. O. z uwagi na jej niedopuszczalność. W dniu [...] r. pełnomocnik strony skarżącej sporządził skargę kasacyjną, w której zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów postępowania w całości. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPPr z dnia [...]r. wskazano, iż P. posiada środki trwałe o wartości 127.197.846,39 zł, w ostatnim roku obrotowym osiągnął zysk w wysokości 13.497.273,91 zł, a fundusz jednostki wynosi 144.433.647,84 zł. Skarżący wskazał, iż na rachunkach bankowych (około 100 rachunków) posiada środki pieniężne w wysokości 11.440.295,79 zł. W uzasadnieniu wniosku P. przedstawił w sposób szczegółowy swoją sytuację finansową, wskazując w szczególności, iż jego zobowiązania na dzień 30 czerwca 2017 r. z tytułu zaciągniętych kredytów oraz przejętych przez P. kredytów ZPZOZ po jego przekształceniu w 2012 r. w spółkę prawa handlowego wyniosły 40.842 865,00 zł tj. 30,06% planowanych w 2017 r. dochodów, zaś planowane zadłużenie na koniec 2017 r.(w IV kwartale zostanie zaciągnięty planowany kredyt w kwocie 5.700.000,00 zł), wyniesie 46.392.865,00 zł. P. przejął zobowiązania ZP ZOZ (w tym kredyty i zadłużenie wobec wierzycieli) w kwocie 38.388.613,55 zł, w związku z czym zaciągnął w 2013 r. kredyt długoterminowy w kwocie 25.000.000,00 zł z terminem spłaty do dnia 31 grudnia 2028 r. W roku 2017 P. zabezpieczył w budżecie kwotę 7.832.038,00 zł na spłatę rat kredytów zaciągniętych w latach ubiegłych i kredytów przejętych po przekształceniu ZP ZOZ w spółkę prawa handlowego, zaś na spłatę odsetek od kredytów kwotę 1.400.000,00 zł oraz kwotę 488.188,00 zł z tytułu poręczeń obligacji i pożyczki w WFOŚiGW. Łączna kwota obsługi długu i poręczeń w 2017 wynosi 9.720.226,00 zł. P. opisał również inwestycje planowane do realizacji oraz ich koszty. Skarżący dodał, że każde "dodatkowe" obciążenie finansowe pogorszy trudną sytuację finansową i uniemożliwi realizację planowanych zadań. Zarządzeniem z dnia [...] r. wezwano P. do złożenia kopii uchwały budżetowej na rok 2017 wraz z ewentualnymi uchwałami zmieniającymi. W odpowiedzi P. nadesłał pismo z dnia [...] r., do którego załączył kopię uchwały R. P. w O. nr [...] z dnia [...] r., a także kopie uchwał ją zmieniających. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Złożony w niniejszej sprawie wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić należy, iż podstawę gospodarki finansowej jednostki samorządu terytorialnego w roku budżetowym stanowi jej budżet uchwalany w formie uchwały budżetowej, który jest rocznym planem dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów tej jednostki (art. 211 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.). Uchwała ta zawiera także plany przychodów i wydatków zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych i funduszy celowych oraz dochodów własnych jednostek budżetowych. W budżecie jednostki samorządu terytorialnego mogą być ponadto tworzone rezerwy budżetowe, które uelastyczniają proces wydatkowania środków publicznych. W art. 222 ust. 1 ustawy o finansach publicznych postanowiono, iż w budżecie jednostki samorządu terytorialnego tworzy się rezerwę ogólną, w wysokości nie niższej niż 0,1% i nie wyższej niż 1% wydatków budżetu, zaś w ustępie 2 tego przepisu wskazano także na możliwość utworzenia rezerw celowych. Wykładnia językowa omawianej jednostki redakcyjnej wskazuje zatem, iż utworzenie rezerwy ogólnej przez powiat jest obligatoryjne, zaś rezerwy celowe mają charakter fakultatywny. Zatem, jednostka samorządu terytorialnego jaką jest powiat nie została pozbawiona możliwości kształtowania swojej polityki finansowej oraz wpływu na sposób wykorzystania posiadanych środków pieniężnych, aczkolwiek jej swoboda w dysponowaniu tymi środkami w porównaniu do przedsiębiorstw prywatnych działających w ramach swobody działalności gospodarczej jest znacznie ograniczona. Wobec tego, uwzględniając specyfikę funkcjonowania tego typu jednostek i nie negując konieczności wykorzystania środków pozyskanych z kredytów czy subwencji na ściśle określone cele, dla oceny czy spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy niezbędne jest zbadanie uchwały budżetowej powiatu, w szczególności poziomu zaplanowanych rezerw budżetowych. W orzecznictwie podkreśla się, iż prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim podmiotom pozbawionym źródeł stałego dochodu i majątku, a także możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł, nie może być zaś traktowane jako forma zabezpieczenia innych wydatków, uznawanych przez stronę za priorytetowe, a nie mających obiektywnie takiego charakteru (np. wydatków, których poniesienie może być odroczone bez uszczerbku dla budżetu gminy gdyż nie będzie się wiązało z koniecznością zaciągnięcia kolejnych zobowiązań finansowych, powodując w ten sposób powstanie lub zwiększenie deficytu i trudności w utrzymaniu płynności finansowej); por. postanowienie NSA z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II OZ 677/12 (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż w uchwale budżetowej na 2017 r. z dnia 22 grudnia 2016 r. ustalono rezerwę ogólną w kwocie 300.000 zł oraz rezerwę celową z przeznaczeniem na realizację zadań z zakresu zarządzania kryzysowego w wysokości 205.000 zł. Wskazać także trzeba, iż P. posiadał w dniu złożenia wniosku tj. [...] r. środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych w wysokości 11.440.295,79 zł. Wobec powyższego nie sposób przyjąć, by wnioskująca strona była pozbawiona możliwości wygospodarowania kwoty 2.575 zł na pokrycie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, który obliczyć należało na podstawie § 3 w zw. z § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 8 stycznia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1355/08 podniesiono, iż jeżeli gmina posiada środki pieniężne na rachunku bankowym, a nadto zaplanowała w uchwale budżetowej rezerwę na nieprzewidziane wydatki, w wysokości przewyższającej ciążące na niej koszty sądowe to uznać należy, że posiada środki pozwalające na ich pokrycie (por. także wskazane wyżej postanowienia NSA z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II OZ 677/12 i II OZ 678/12). Jeszcze raz bowiem podkreślić należy, co podniesiono wyżej, iż prawo pomocy może być udzielone jednostkom organizacyjnym w sytuacji, w której są one pozbawione możliwości zgromadzenia żądanej opłaty sądowej, a nie w sytuacji gdy środki takie wprawdzie posiadają, jednakże są one przeznaczone na spłatę innych zobowiązań. W niniejszej sprawie wnioskująca strona milczeniem pominęła powyższą kwestię, nie wyjaśniła przy tym powodów dla których nie zaplanowała w roku budżetowym 2017 wydatków z tytułu postępowań sądowych. Taką postawę uznać należy za niezasługującą na uwzględnienie, w szczególności wobec innych jednostek samorządu terytorialnego, które wydatki takie uwzględniły. Jak to się przyjmuje w orzecznictwie, niezabezpieczenie w planie wydatków bieżących środków na postępowania sądowe, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem skarżącej i przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 20 czerwca 2012 r. o sygn. akt IV SA/Wa 9/12). W przywołanym już wyżej postanowieniu z dnia 8 stycznia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1355/08 Naczelny Sąd Administracyjny stanowczo stwierdził, iż gmina nawet będąc w trakcie realizacji licznych inwestycji, co jest przecież zrozumiałe w przypadku jednostki samorządu terytorialnego zaspakajającej potrzeby lokalnej społeczności, powinna uwzględnić w swoich wydatkach również konieczne środki finansowe pozwalające na jej uczestnictwo w postępowaniach sądowych wynikających z bieżącej działalności gminy. Przy czym obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, który wynika przecież z uregulowań ustawowych, nie można traktować jako pozbawiającego konstytucyjnego prawa do sądu czy choćby prawo to ograniczającego. Powyższe poglądy zachowują pełną aktualność w stanie faktycznym niniejszej sprawy. Ustosunkowując się do podniesionych przez P. argumentów, które mają przemawiać za uwzględnieniem wniosku, podnieść należy, iż nie zasługują one na uwzględnienie w świetle przesłanek, jakimi należy się kierować przy korzystaniu z nadzwyczajnej instytucji prawa pomocy. W tym zakresie wskazać należy, iż P. w sposób bardziej priorytetowy traktuje inne wydatki niż obowiązek uiszczenia wpisu sądowego, próbując przerzucić na Skarb Państwa jego koszty. Co więcej, niejako a priori zakłada zasadność zwolnienia od kosztów z uwagi na brak środków finansowych, który to brak motywuje jednocześnie koniecznością zaspokojenia innych zobowiązań. Stanowiska tego nie sposób zaaprobować. Skoro bowiem – co do zasady – jednostki samorządu terytorialnego nie są pozbawione źródeł dochodów, a tym samym nie są pozbawione środków finansowych, a co więcej mają możliwość kształtowania swoich budżetów, to pominięcie w planowaniu wydatków budżetowych kosztów postępowań sądowych, bądź ich marginalizacja, nie może usprawiedliwiać wniosku o pomoc ze strony państwa w sytuacji, gdy środki takie przeznaczają na spłatę zobowiązań niemających charakteru priorytetowego przed kosztami sądowymi. Niezależnie od powyższego, przypomnieć również trzeba, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r., sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.