V SO/Wa 1/11

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym złożonym przed wpłynięciem skargi na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2010 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych płatności dla gospodarstwa niskotowarowego; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskiem z 23 grudnia 2010r. (data nadania) złożonym przed wpłynięciem skargi J. W. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną, utrzymuje się ze swojego świadczenia rentowego w wysokości 840,49 złotych oraz świadczenia emerytalnego żony w wysokości 783,63 złotych. Wyjaśnił, iż wydatki miesięczne jego rodziny wynoszą 1300 złotych. Szczegółowy opis wydatków w ciągu roku przedstawia się następująco: węgiel – 2400 złotych, drewno – 240 złotych, gaz – 500 złotych, wywóz śmieci – 270 złotych, wywóz szamba – 200 złotych, energia elektryczna – 600 złotych, eksploatacja samochodu – 1360 złotych, telefon – 200 złotych, odzież i buty – 600 złotych, środki czystości – 600 złotych, konserwacja i naprawa sprzętu domowego – 300 złotych, leki – 900 złotych, żywność – 7000 złotych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 10 stycznia 2011 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 25 stycznia 2011r., w którym m.in. wyjaśnił, iż mieszka u syna na podstawie umowy dożywocia. Wskazał, ż pomimo zawartej umowy dokłada się do wydatków za węgiel, drewno, gaz, wywóz śmieci i szamba, energię elektryczną, eksploatację samochodu. Ponownie wskazał, iż ponosi wydatki w wysokości wskazanej powyżej (dokonał jedynie rozliczenia ich na okresy miesięczne), jednakże nie jest w stanie ich udokumentować, gdyż nie zachowuje paragonów ani rachunków. Wyjaśnił, iż zarówno on jak i jego żona nie posiadają majątku ruchomego znacznej wartości, oszczędności pieniężnych i lokat. Posiadają rachunek bankowy ze stanem środków na dzień 19 stycznia 2011r. w wysokości 1.290,13 złotych. Oświadczył także, iż otrzymuje dopłaty obszarowe do gruntów, jednak za 2010 rok jeszcze ich nie otrzymał. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 23 grudnia 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego oraz jego rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, czy skarżący uzyskuje dochody, a jeśli tak to w jakiej wysokości, jak przedstawiają się wydatki jego związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem, czy posiada rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób i majątek ruchomy znacznej wartości. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że pisma procesowego z 25 stycznia 2011 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za odpowiedź na zadane pytania. Wnioskodawca mimo wezwania nie nadsyła wyciągu z rachunku bankowego, zaświadczenia wskazującego dochód z posiadanych nieruchomości rolnych. Analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku możliwości weryfikacji złożonych oświadczeń poprzez posiadane ewentualnie środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym, posiadany majątek. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 25 stycznia 2010 r., popartego jedynie zaświadczeniem z banku wskazującym na stan rachunku – iż nie posiada oszczędności, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. W tym miejscu należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie załączył wyciągu za okres trzech miesięcy z posiadanego rachunku bankowego. Nie załączył także zaświadczenia z właściwego urzędu gminy wskazującego na dochodowość posiadanego gospodarstwa rolnego mimo, iż oświadczył, że otrzymuje dopłaty obszarowe do gruntów, jednakże kwota za 2010 rok jeszcze nie została przekazana na rachunek. W związku z tym należy uznać, iż skarżący posiada grunty rolne, co do których wystąpił o dopłaty obszarowe. Co więcej we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że nie posiada nieruchomości rolnych. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Dodatkowo i najważniejsze, zwrócić należy uwagę na fakt, iż rodzina skarżącego miesięcznie uzyskuje stały dochód w wysokości 1.624 złotych brutto. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy z dochodów opłaca m.in. węgiel, drewno, gaz, wywóz śmieci i szamba, energia elektryczna, eksploatacja samochodu, żywność, odzież. Powyższe koszty w żaden sposób nie mieszczą się w kategorii "wydatków niezbędnych do utrzymania koniecznego". Ponoszenie przez skarżącego kosztów opłaty eksploatacyjnej mieszkania oraz częściowo wydatków na żywność i odzież zgodnie z aktem notarialnym z 17 sierpnia 1998r. (karta 17-19 akt sądowych), również jest niczym nie uzasadnione. Bowiem rodzina skarżącego posiada prawo dożywotniego utrzymania, a w tym mieszkania w jednym pokoju z prawem korzystania z kuchni i łazienki oraz wyżywienia (1 l. mleka dziennie, 15 jaj tygodniowo, 2 kurczaki miesięcznie, 50 kg mąki pszennej rocznie, ½ świni po uboju o wadze 35 kg kwartalnie) oraz prawo użytkowania ogrodu i korzystania z uprawianych w nim warzyw. Syn skarżącego zobowiązał się zapewnić również: ubranie, światło, opał, pomoc i pielęgnację w chorobie itp. W związku z tym należy uznać, iż skarżący dobrowolnie płaci opłatę eksploatacyjną oraz inne wyżej wskazane i może zrezygnować z ponoszenia tych kosztów. Tym bardziej, iż na obecnym etapie postępowania, skarżący zobowiązany byłby do uiszczenia wpisu w wysokości 745 złotych, a więc kwoty, którą jest w stanie pokryć z własnych dochodów. Ponadto należy zauważyć, iż skarżący posiada samochód osobowy i w związku z tym kosztów utrzymania samochodu w żaden sposób nie można uznać za wydatki niezbędne do utrzymania koniecznego. Wskazać bowiem należy, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. Prawo pomocy jest instytucją przewidzianą dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie wydatków sądowych nie jest możliwe bez uszczerbku w niezbędnym utrzymaniu, czego nie sposób powiedzieć o wnioskodawczyni. Dodać wypada, iż wielokrotnie już podniesiono w orzecznictwie, że strona, dla wydatków związanych z postępowaniem sądowym winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków nie będących niezbędnymi dla utrzymania. Ubiegający się o taką pomoc winien więc poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 §2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji postanowienia.