VI SA/Wa 1130/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Urszula Wilk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Grzelak Sędzia WSA Piotr Borowiecki Protokolant st. sekr. sąd. Jan Czarnacki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2011 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją uchwały: Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia [...] lutego 2009r. nr [...] i Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...]; 2. stwierdza, że uchylone decyzja oraz uchwały nie podlegają wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącej A. L. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. A. L. w dniu 27 listopada 2008 r. złożyła wniosek do Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. o wpisanie jej na listę radców prawnych. Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. uchwałą z dnia [...] stycznia 2009 r. odmówiła wpisu skarżącej na listę radców prawnych uznając, że nie daje ona rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, z uwagi na brak odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym, nabytej po złożeniu we wrześniu 2008 r. egzaminu sędziowskiego. Zdaniem Rady, dotychczasowa wiedza zdobyta na studiach, aplikacji sędziowskiej oraz w czasie krótkiego zatrudnienia nie dawała rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Praktyka zdobywana przez stronę na stanowisku nauczyciela przedmiotów zawodowych jak i asystenta prawnego przez okres trzech miesięcy od złożenia egzaminu sędziowskiego była zbyt krótka i nie pozwalała zdobyć należytego przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego. Również doświadczenie zdobyte w ramach wąskiej obsługi prawnej przedsiębiorstwa "H." Sp. z o.o. z siedzibą w L. uznano za niewystarczające. Nie mając odpowiedniego stażu pracy pod nadzorem radcy prawnego strona nie miała możliwości poznania praktycznych reguł wykonywania zawodu radcy prawnego. Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych (dalej: Prezydium KRRP) orzekające na skutek odwołania skarżącej, uchwałą z dnia [...] lutego 2009 r. utrzymało w mocy uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. podzielając w pełni przedstawioną w niej argumentację. A. L. wniosła odwołanie od uchwały Prezydium KRRP, wnosząc o jego rozpoznanie w oparciu o przepisy ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 20 lutego 2009 r. (Dz. U. Nr 37/09 poz. 286). Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r., utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. W uzasadnieniu organ dokonał ponownej oceny sytuacji prawnej A. L. przy uwzględnieniu treści art. 25 ustawy o radcach prawnych zarówno przed, jak i po wskazanej nowelizacji. Przytaczając stan faktyczny sprawy Minister wyjaśnił, że strona ukończyła Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu [...]. Następnie od dnia 14 lipca 2004 r. do dnia 30 września 2004 r. była zatrudniona na 1/2 etatu na stanowisku asystentki w Kancelarii Radcy Prawnego [...] w K. W okresie od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 20 października 2005 r. pracowała na podstawie umowy o pracę w "E." Sp. z o.o. z siedzibą w M. na stanowisku asystenta prawnego oraz tłumacza języka angielskiego (w okresie od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 15 lipca 2005 r. na pełnym etacie, a od dnia 16 lipca 2005 r. do dnia 20 października 2005 r. na 1/2 etatu). Od 14 lipca 2004 r. do 31 grudnia 2005 r. skarżąca była zatrudniona w Kancelarii Prawniczej [...],[...] w K. na stanowisku asystentki. Następnie od dnia 1 stycznia 2006 r. do dnia 30 listopada 2006 r. A. L. pracowała na stanowisku asystentki w Kancelarii Adwokackiej [...] w K. W okresie od czerwca do sierpnia 2006 r. pracowała na podstawie umowy zlecenia w Kancelarii Radców Prawnych [...] z siedzibą w K., gdzie wykonywała czynności z zakresu obsługi prawnej. Następnie od dnia 2 kwietnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2007 r. pracowała na podstawie umowy zlecenia w Kancelarii Adwokackiej [...] z siedzibą w W., gdzie również wykonywała czynności z zakresu obsługi prawnej. Od dnia 1czerwca 2007 r. do dnia 30 września 2007 r. A. L. zatrudniona była na 1/2 etatu w Sądzie Okręgowym w L. na stanowisku asystenta sędziego. Następnie w okresach: 5 październik 2007 r. – 26 styczeń 2008 r., 22 luty – 1 lipca 2008 r. i od dnia 19 września 2008 r. do chwili obecnej świadczyła usługi edukacyjne w [...] – Policealna Szkoła Zawodowa dla Dorosłych w L. Oddział w L. Ponadto do chwili obecnej skarżąca zatrudniona jest na stanowisku asystentki w spółce z o.o. "H." z siedzibą w L. A. L. w okresie od 2005 r. do 2008 r., odbyła pozaetatową aplikację sądową i w dniach: 1, 2 oraz 16 września 2008 r. złożyła egzamin sędziowski z wynikiem dobrym. Mając takie ustalenia na uwadze Minister uznał, że w ramach wykazanego zatrudnienia A. L. w większości wykonywała czynności asystenta, które nie dotyczyły bezpośredniej praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej. Organ podkreślił, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06, do oceny rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, decydującym był wyłącznie okres po dniu 16 września 2008 r., tj. od chwili zdania przez A. L. egzaminu sędziowskiego. Minister uznał jednak również, że skarżąca nie spełniała przesłanek wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 5 ustawy o radcach prawnych, który wszedł w życie z dniem 25 marca 2009 r. A. L. co prawda zdała bowiem egzamin sędziowski po dniu 1 stycznia 1991 r., ale w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat nie wykonywała wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych z świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii lub spółce, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. W skardze na powyższą decyzję A. L. podniosła, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego organy wpisowe powinny brać pod uwagę nie tylko okres praktyki po zdaniu egzaminu sędziowskiego, lecz również praktykę przed zdaniem tego egzaminu. Skarżąca natomiast przed zdaniem egzaminu wykonywała czynności zaliczające się do świadczenia pomocy prawnej, a także po podjęciu uchwały przez Prezydium KRRP świadczyła pomoc prawną w kancelarii radcy prawnego. W ocenie skarżącej w okresie od lipca 2004 r. do czerwca 2009 r. wykonywała w ramach stałej współpracy z kancelariami prawniczymi obowiązki związane ze stosowaniem prawa. W efekcie okres jej praktyki wynosił 46 miesięcy, co zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r. wystarczy aby przyjąć, iż legitymuje się wystarczającym okresem pracy w stosowaniu prawa. W piśmie z dnia 15 października 2009 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie przez Sąd dowodu uzupełniającego z załączonych dokumentów, tj. umowy o dzieło z dnia 1 maja 2009 r., oświadczenia z dnia 10 czerwca 2009 r., komunikatu z dnia 13 stycznia 2009 r., pisma z dnia 30 lipca 2009 r., zaświadczenia z dnia 8 czerwca 2009 r., zaświadczenia z dnia 19 września 2009 r., zaświadczenia z dnia 26 września 2009 r. i pisma z dnia 15 czerwca 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 października 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 1279/09 oddalił skargę A. L. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 października 2009 r. skargę kasacyjną wywiodła A. L. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 17 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 202/10 uchylił zaskarżony wyrok z dnia 22 października 2009 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że norma intertemporalna zawarta w art. 10 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie, dalej ustawa zmieniająca (Dz. U. Nr 37/09 poz. 286) dotyczy zarówno spraw odmowy wpisu na listę radców prawnych, jak i spraw skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich, co oznacza, że postępowanie w sprawie odwołania od uchwały Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych o odmowie wpisu A. L. na listę radców prawnych, wniesione w dniu 15 marca 2009 r., a więc przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, powinno być prowadzone przez Ministra Sprawiedliwości na dotychczasowych zasadach, tj. na podstawie art. 24 i 25 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r. dalej ustawa o radcach prawnych w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. (Dz. U. Nr 123/02 poz. 1059 ze zm.). Za nietrafny NSA uznał zaprezentowany w zaskarżonym wyroku WSA w Warszawie pogląd, że osoby, o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., muszą zdobyć odpowiednią praktykę po złożeniu innego egzaminu zawodowego. Zdaniem NSA ocena istnienia przesłanek warunkujących wpis na listę radców prawnych, powinna bowiem uwzględniać praktykę w zawodzie prawniczym nabytą zarówno przed rozpoczęciem aplikacji zakończonej egzaminem, w trakcie jej trwania, jak i po zakończeniu kształcenia aplikacyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunał Konstytucyjny w powołanych wcześniej wyrokach nie wskazał, że warunek odbycia praktyki zawodowej może być spełniony tylko wówczas, gdy praktyka ta ma miejsce po złożeniu, innego niż radcowski egzaminu prawniczego. Trybunał Konstytucyjny stwierdził jedynie, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny nie wypowiadał się natomiast w kwestii terminu odbycia praktyki zawodowej. Dodatkowo Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie, nadał nowe brzmienie art. 25 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 ustawy o radcach prawnych w nowym brzmieniu, wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które zdały egzamin sędziowski lub prokuratorski po dniu 1 stycznia 1991 r. oraz w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat zajmowały stanowisko asesora sądowego, asesora prokuratorskiego, referendarza sądowego, starszego referendarza sądowego, aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego, asystenta sędziego, asystenta prokuratora lub wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, Nr 166, poz. 1317, Nr 210, poz. 1628 i Nr 216, poz. 1676), lub kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Powyższe unormowanie, wprowadzone w efekcie powoływanego wcześniej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., potwierdza słuszność stanowiska, że w przypadku osób, które zdały egzamin sędziowski i ubiegają się o wpis na listę radców prawnych, odbycie praktyki zawodowej nie musi nastąpić po zdaniu egzaminu sędziowskiego. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że wśród przyjmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych okoliczności, podlegających uwzględnieniu przy badaniu kandydata na radcę prawnego nie ma wymogu zrealizowania wymaganego stażu zawodowego na stanowiskach niezwiązanych z podległością służbową. Do okoliczności tych należą bowiem: rodzaj przygotowania zawodowego, czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia, praktyczny kontakt z zawodem, dotychczasowe umiejętności kandydata wynikające z dotychczasowej praktyki w stosowaniu prawa, ewentualne podnoszenie kwalifikacji oraz aktualizowanie zdobytej wiedzy, uzyskane doświadczenie zawodowe i dorobek zawodowy w dotychczas wykonywanym zawodzie prawniczym z uwzględnieniem, czy polegał on na stosowaniu prawa. Zdaniem NSA ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (w tym zaświadczeń o zakresie obowiązków skarżącej w zatrudniających ją jednostkach oraz zaświadczeń radcy prawnego J. D. i adwokatów T. P. i R. K.),– za usprawiedliwiony można uznać wniosek, że czynności skarżącej w istotnej części dotyczyły bezpośredniej praktyki świadczenia pomocy prawnej. Przyjęte zatem przez Sąd I instancji za organami administracji stanowisko, że wykonywane przez skarżącą czynności asystenta w większości nie dotyczyły bezpośredniej praktyki świadczenia pomocy prawnej – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego świadczy o naruszeniu przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej także: p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie przede wszystkim wskazać należy, iż zgodnie z przepisem art. 190 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przyjmuje się, iż ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla sądu pierwszej instancji zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że wojewódzki sąd administracyjny jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Nawet w przypadku sporu co do stanu faktycznego będącego podstawą subsumcji prawa, a więc i oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej NSA mają moc wiążącą, zaś odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego. Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Niewątpliwie ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ciążący na wojewódzkim sądzie administracyjnym, może być wyłączony tylko w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (tak również: m.in. H. Knysiak-Molczyk /w:/ T. Woś (red.), H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydanie 2, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2008, s. 681-682 i powołane tam orzecznictwo). Pamiętać należy przy tym, iż ocena prawna, w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., to wyjaśnienie przez NSA istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku, a więc nie tylko sama wykładnia w ścisłym tego słowa znaczeniu. W konsekwencji należy uznać, iż związanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku. Mając na względzie powyższe zauważyć trzeba, iż w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie związany był oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 202/10. W orzeczeniu tym Sąd drugiej instancji zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, rozstrzygającemu sprawę w postępowaniu zakończonym wyrokiem z dnia 22 października 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 1279/09 naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. przez jego niezastosowanie, mimo zaistnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, kierując się przytoczoną wyżej wykładnią prawa sformułowaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w cytowanym orzeczeniu i podzielając przytoczone wyżej wywody - uznał, iż skarga A. L. zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją uchwały Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] i Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...]. Stwierdzając, że decyzje organów obu instancji nie podlegają wykonaniu, Sąd działał na podstawie art. 152 p.p.s.a. Orzekając o zwrocie kosztów postępowania sądowego, Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na przepisach art. 200 p.p.s.a.