VI SA/Wa 182/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Czarnecki (spr.) Sędzia WSA Andrzej Wieczorek Protokolant Agnieszka Gajewiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę Uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską ustaliła wynik negatywny z egzaminu złożonego przez A. S. Zdający uzyskał z egzaminu 99 punktów na wymagane minimum 100 punktów. Od uchwały A.S. złożył odwołanie z wnioskiem o uchylenie zaskarżonej uchwały i ustalenie, że uzyskał z egzaminu łącznie wymagane 100 punktów. Skarżący kwestionował pytanie nr 84 stwierdzając, że na pytanie to nie można było udzielić odpowiedzi poprawnej, gdyż wszystkie propozycje odpowiedzi były błędne w tym odpowiedź "C" wskazana w kluczu odpowiedzi jako poprawna. Nadto pytanie to wykraczało poza materiał obowiązujący na egzaminie. Pytanie nr 84 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na: A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy." Zdający udzielił odpowiedzi "A" przy prawidłowej według klucza "C". W jego ocenie w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym nie ma wspomnienia o prawie autorskim lecz jedynie o prawach niezbywalnych. Dlatego udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymagało znajomości ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, która nie wchodziła w zakres materiału wymaganego na egzaminie. Przytaczając przepis art. 16 wymienionej ustawy zadał pytanie, dlaczego autor pytania uznał, że autorskie prawa osobiste twórcy mogą być przenaszalne na współmałżonka przez rozszerzenie majątkowej wspólności małżeńskiej w sytuacji, gdy art. 49 § 1 pkt 3 k.r.o. możliwość taką wyłącza. Zgodnie z zapewnieniami Ministra Sprawiedliwości pytania miały być sformułowane w sposób jasny, a odpowiedzi miały wynikać wprost z przepisów, by egzamin nie polegał na rozwiązywaniu kazusów. Tymczasem w odpowiedzi "C" nie podano o jakie prawa autorskie chodzi – majątkowe czy osobiste. Zatem odpowiedź wskazana za prawidłową jest niepełna, gdyż nie w każdym stanie faktycznym będzie zgodna z obowiązującymi przepisami. Jak skarżący podkreślał ustawa o prawach autorskich i prawach pokrewnych rozróżnia prawa autorskie osobiste (art. 16 tej ustawy) i majątkowe (art. 17), przy czym pierwsze z nich są niezbywalne w przeciwieństwie do drugich. W związku z tym odpowiedź "C" powinna wyraźnie wskazywać kategorię praw autorskich – majątkowe czy osobiste. Natomiast rozwiązanie wskazane w odpowiedzi "C" jest dwuznaczne i zbyt ogólnikowe, by można było stwierdzi, że o tę odpowiedź autorowi pytania chodziło. W takiej sytuacji zdający nie powinien ponosić konsekwencji źle sformułowanego pytania i za to pytanie powinien otrzymać punkt. Decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. Minister Sprawiedliwości, uznając zarzuty A. S. za chybione, po dokonaniu analizy wszystkich pytań testowych i sformułowanych odpowiedzi stwierdzając, że test spełniał kryteria z art. 33(9) ust. 1 ustawy o radcach prawnych, utrzymał zaskarżoną uchwałę w mocy. Wskazując na tytuły rozdziałów zawartych w Tytule I. "Małżeństwo" Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Minister uznał, że pytanie nr 84 jednoznacznie odwoływało się do regulacji ustroju majątkowego małżonków. Stąd twierdzenie skarżącego, że w odpowiedzi "C" nie wskazano o jaki charakter praw chodziło (majątkowych czy również osobistych) było niezasadne. Powołując się na art. 33 pkt 9 k.r.o. Minister podkreślał, że treść odpowiedzi zawarta pod punktem "C" była literalnym brzmieniem tego przepisu. Natomiast przepis art. 49 § 1 k.r.o. w punkcie 1 i pkt 5 wyraźnie wykluczał jako odpowiedzi poprawne zawarte w pkt "A" i "B", gdyż odpowiedzi te były literalnym powtórzeniem wymienionych przepisów. Istota pytania nr 84 polegała na tym, o jakie prawa majątkowe należące do majątku osobistego jednego z małżonków (art. 33 k.r.o.) można rozszerzyć umową małżeńską majątkową wspólność ustawową, mając na uwadze negatywny katalog tego rozszerzenia podany w art. 49 k.r.o. Wskazanie jednoznacznie na Kodeks rodzinny i opiekuńczy dawało możliwość udzielania odpowiedzi przez zdającego przy znajomości przepisów art. 33 i art. 49. Ponieważ w pytaniu wyraźnie określono, iż chodzi o umowę małżeńską majątkową, nie było potrzeby powtarzania tego ograniczenia w odpowiedzi "C", gdyż zdaniem Ministra oczywistym było, że chodziło wyłącznie o prawa autorskie i pokrewne o takim charakterze. W treści pytania jest mowa o umowie majątkowej małżeńskiej i o wspólności majątkowej, a te dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Ustawodawca w art. 33 pkt 9 k.r.o. zaliczył do majątku osobistego małżonka prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy nie dodając, że chodzi wyłącznie o te prawa mające charakter majątkowy, gdyż nie było takiej potrzeby bowiem, zdaniem Ministra, oczywistym jest, że w kontekście majątku osobistego chodzi o prawa majątkowe. Zatem treść odpowiedzi "C" stanowi powtórzenie sformułowania z art. 33 pkt 9 k.r.o., do udzielenia której wystarczającym była znajomość przepisów tego kodeksu, bez konieczności sięgania do przepisów innych ustaw. Nadto sama treść art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wykluczały jako prawidłowe odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" co pozostawiało jedyną możliwość zakreślenia odpowiedzi "C". Od decyzji A. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją uchwały oraz z wnioskiem o zasądzenie kosztów postępowania. Decyzji zarzucono rażące naruszenie art. 33(9) ust. 3 i art. 33(1) ust. 3 ustawy o radcach prawnych przez uznanie, że kwestionowane pytanie było jasno sformułowane oraz wymaganie od zdającego znajomości przepisów nieobjętych zakresem egzaminu. Zarzucono również naruszenie przepisów postępowania (art. 7 i art. 8 k.p.a.). Zdaniem skarżącego organ administracji nie rozpatrzył sprawy w sposób wymagany, gdyż nie odniósł się do powołanych w odwołaniu przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych w kontekście sformułowania pytania nr 84 i propozycji podanych odpowiedzi. Powołując się na obowiązek takiego sformułowania pytania i odpowiedzi by można było udzielić odpowiedzi właściwej, skarżący podkreślał, że odpowiedź podana w punkcie "C" nie spełniała tych wymogów, gdyż nie dookreślała o jakie prawa autorskie chodzi. Dla skarżącego niezrozumiałym było odnoszenie się przez Ministra do art. 33 k.r.o. skoro przepis ten podaje katalog majątków osobistych małżonka. W ocenie skarżącego, który nie jest doświadczonym prawnikiem, z połączenia pytania i odpowiedzi nie można było wywnioskować, która z nich jest poprawna. Także powołanie się przez organ administracji na komentarz celem wykazania swoich racji wskazuje na to, że pytanie i propozycje odpowiedzi nie były jednoznaczne. Skarżący podkreślał, że przedmiotowe pytanie niewątpliwie odnosi się do regulacji zawartych w przepisach ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zatem nie powinno znaleźć się w teście, a jeżeli już się znalazło to we wskazanej jako prawidłowej odpowiedzi wyraźnie powinno się określić te prawa jako majątkowe. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wnosił o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje; Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Sprawy należące do właściwości sądów administracyjnych rozpoznają, w pierwszej instancji, wojewódzkie sądy administracyjne (art. 3 § 1 ww. ustawy). Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, iż jest ona niezasadna. Zgodnie z art. 33(1) ust. 1 ustawy o radcach prawnych (dalej jako u.r.p.) egzamin wstępny przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane w drodze zarządzenia, zwane dalej "komisjami kwalifikacyjnymi". Właściwość komisji kwalifikacyjnej obejmuje obszar właściwości jednej lub kilku okręgowych izb radców prawnych. Egzamin został przeprowadzony przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...]. Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnym. Członkowie komisji kwalifikacyjnej mogą zgłaszać uwagi do protokołu - art. 33(9) ust. 4 u.r.p. Egzamin odbył się w dniu [...] września 2009 r. Z egzaminu sporządzono protokół opisujący jego przebieg. Protokół został podpisany przez komisję egzaminacyjną. Do protokółu załączono listę obecności zdających oraz listę zdających z ilością punktów otrzymanych przez każdego z nich i wyniki te podano do wiadomości zdających. Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego, zwanego dalej "kandydatem", z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej /art. 33(1) ust. 3 u.r.p./. W ocenie Sądu, w składzie orzekającym kwestionowane pytanie nie wykraczało poza zakres przedmiotowy określony w cytowanym przepisie. Stosownie do art. 33(9) ust. 1 u.r.p. egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt, a pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów /art. 33(9) ust. 3 u.r.p./. Zachowując wymagania z art. 33(10) ust. 1 u.r.p. komisja egzaminacyjna ustaliła wynik z egzaminu A.S., określając ilość otrzymanych przez zdającego punktów na 99 i doręczyła mu uchwałę, od której zdający wniósł odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, a po utrzymaniu tej uchwały przez Ministra w mocy, wniósł skargę do Sądu. A. S. zarzucił testowi wadliwość pytania nr 84 - jego niejasność i przez to niemożność zakreślenia prawidłowej odpowiedzi na to pytanie, jako że i sama odpowiedź wskazana w kluczu odpowiedzi jako prawidłowa nie była jasna. W jego ocenie by prawidłowo udzielić na to pytanie odpowiedzi należało posiadać wiedzę z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, bowiem sama znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego była niewystarczająca. Jednakże koniecznej znajomości tych aktów normatywnych nie przewidywał przepis art. 33(1) ust. 3 u.r.p. co w ocenie skarżącego uzasadniało uznanie odpowiedzi udzielonej przez niego na pytanie nr 84 za prawidłową. Jednocześnie skarżący podkreślał, że w kluczu odpowiedzi prawidłowych wskazano jako podstawę prawną jedynie art. 49 k.r.o., natomiast Minister prawidłowość odpowiedzi "C" wyprowadził przy dodatkowym zastosowaniu przepisu art. 33 tej ustawy. Co do tego ostatniego zarzutu należy zauważyć, że zdający nie znając klucza odpowiedzi byli obowiązani udzielić odpowiedzi poprawnej na pytanie nr 84 na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego odwoływało się pytanie. Nie jest zatem istotne czy Minister Sprawiedliwości, wyjaśniając poprawność odpowiedzi zawartej pod pkt "C", oparł się dodatkowo na przepisie art. 33 k.r.o., gdyż w istocie jej prawidłowość wynikała z art. 49 tej ustawy. W ocenie Sądu w składzie orzekającym dla udzielenia odpowiedzi prawidłowej wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stąd zarzut przekroczenia art. 33(1) ust. 3 u.r.p. nie był zasadny. Pytanie było sprecyzowane jasno i jednoznacznie, a na wskazane odpowiedzi można było udzielić jednej prawidłowej odpowiedzi – "C": "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na: A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy". Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. eliminowały wprost jako odpowiedzi poprawne podane w pkt "A" i "B". Zgodnie z tymi przepisami nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny (art. 49 § 1 pkt 1) oraz na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (art. 49 § 1 pkt 5). Jak wynika z treści przytoczonych przepisów odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" były cytatami przepisów art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Już chociażby z tego powodu jedyną poprawną odpowiedzią do zakreślenia w tym pytaniu była odpowiedź "C". Zdaniem Sądu nie można uznać za błąd lub nieprawidłowość to, że Minister Sprawiedliwości wyjaśniając wszechstronnie sprawę zastosował się do przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. W tym bowiem celu sięgnął po przepis art. 33 k.r.o. by wskazać na relację jego zapisów do art. 49 k.r.o. I tak art. 33 w pkt 2 do majątku osobistego każdego z małżonków zaliczył przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a w pkt 7 wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Składniki majątków osobistych małżonków wymienione w art. 33 pkt 2 i 7 k.r.o. zostały wprost wyeliminowane w art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r.o. z możliwości rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej. W odpowiedziach "A" i "B" do tych przedmiotów majątkowych i wierzytelności użyto czasu przyszłego co jest zrozumiałe w kontekście art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5, gdyż przepis art. 33 k.r.o. określa sytuację małżonka, który już te przedmioty majątkowe i wierzytelności nabył, natomiast przepis art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r.o. stanowi o sytuacji przyszłej, w której małżonek jeszcze nie wszedł w ich posiadanie. Przepis art. 33 w pkt 9 k.r.o. zalicza do praw majątkowych osobistych małżonka również prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Podkreślenia wymaga, że zaliczenie to dotyczy wyłącznie praw majątkowych, gdyż jak określa to wymieniony pkt 9 "Do majątku osobistego...", a więc nie chodzi o prawa autorskie itp. o charakterze niemajątkowym. Jednocześnie prawa określone w art. 33 pkt 9 nie zostały wymienione w art. 49 k.r.o., co wskazuje na wyłączenie tych praw z ograniczenia rozporządzeniem nimi w trybie umownego rozszerzenia wspólności majątkowej małżeńskiej. Natomiast prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 k.r.o.) zostały expressis verbis wymienione w art. 49 § 1 pkt 3 k.r.o. jako niepodlegające postanowieniom umowy majątkowej małżeńskiej. Zwracając zatem uwagę na treść pytania nawiązującą wprost do umowy o charakterze majątkowej, rozpatrywanie prawidłowości odpowiedzi w aspekcie praw osobistych o charakterze niemajątkowym musiało prowadzić zdającego w kierunku niewłaściwym. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.