VI SA/Wa 3016/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Czarnecki Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Protokolant st. ref. Katarzyna Zielińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2014 r. sprawy ze skargi M. D. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 4 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...]-[...] marca 2013 r. z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. uchyla zaskarżoną uchwałę; 2. stwierdza, że uchylona uchwała nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 4 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...]-[...] marca 2013 r. na rzecz skarżącego M. D. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Komisja Egzaminacyjnej II Stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 19-22 marca 2013 r. (dalej Komisja Egzaminacyjna, Komisja II Stopnia), uchwałą znak [...] z dnia [...] sierpnia 2013 r. utrzymała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w G., stwierdzającą, że skarżący M. D. uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Organ drugiej instancji działał na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267; dalej k.p.a.) w zw. z art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm, dalej u.r.p.). Organ przypomniał, iż zdający z części pierwszej egzaminu otrzymał ocenę bardzo dobrą, z drugiej części egzaminu ocenę dostateczną, z trzeciej części egzaminu (prawo cywilne) ocenę niedostateczną, z czwartej części egzaminu ocenę dobrą, zaś z piątej części egzaminu ocenę dobrą. Powyższe w świetle art. 366 ust. 1 u.r.p. przesądziło o negatywnym wyniku egzaminu radcowskiego. Pracę egzaminacyjną zdającego z części trzeciej sprawdzało niezależnie dwóch egzaminatorów. Pierwszy z egzaminatorów ocenił opracowane przez egzaminowanego zadanie z zakresu prawa cywilnego na ocenę niedostateczną, wskazując w uzasadnieniu wydanej oceny cząstkowej, iż: a) warunki formalne apelacji zostały zachowane, z tym że pierwsza strona jest rozwlekle napisana , b) błędny jest zarzut naruszenia art. 455 k.c., c) brak jest zarzutów naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c., d) pominięto części zeznań świadków M.C. i J.M. , e) nie wskazano, że w skład substratu zachowku wchodzi gotówka w kwocie 30 000 zł, f) nieprawidłowo wskazana została wartość przedmiotu zaskarżenia, do której nie wliczono odsetek od kwoty 87 305 zł za okres od dnia [...] marca 2010 r. do dnia doręczenia odpisu pozwu, g) nie uwzględniono przy zakresie zaskarżenia wyroku okoliczności uznania przez pozwanego powództwa do kwoty 1/8 wartości spadku, h) język pracy uznano za poprawny, styl i staranność pracy za częściowo wadliwe . Natomiast drugi z egzaminatorów ocenił opracowane przez egzaminowanego zadanie z zakresu prawa cywilnego na ocenę dostateczną, wskazując w uzasadnieniu wydanej oceny cząstkowej, iż: a) wymogi formalne apelacji zostały zachowane, b) nieprawidłowo określono wysokość zachowku oraz wartość przedmiotu zaskarżenia, która jest nadto sprzeczna z wnioskiem apelacyjnym, c) brak jest zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. oraz art. 5 k.c., d) częściowo prawidłowo zinterpretowano i zastosowano przepisy z wyjątkiem przepisów o odsetkach od zachowku, e) zaproponowano mało poprawny sposób rozwiązania zadania, który w niedostatecznie uwzględnia interes reprezentowanej strony, f) język uznano za poprawny, a styl dostateczny, g) wskazano na niestaranność pracy. W odwołaniu od powyższej uchwały, zdający zarzucił niewłaściwe określenie oceny cząstkowej wystawionej przez egzaminatora W. G. z zadania z zakresu prawa cywilnego na poziomie niedostatecznym, a w konsekwencji nietrafne stwierdzenie o negatywnym wyniku całego egzaminu radcowskiego. Wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały, zmianę wskazanej oceny cząstkowej z niedostatecznej na dostateczną oraz o podjęcie uchwały dotyczącej uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego . W uzasadnieniu odwołania skarżący podniósł, że egzaminator W. G., oceniając jego pracę nie zastosował się do ustawowych zasad i kryteriów ocen, wynikających z art. 365 ust. 2 u.r.p. Jego zdaniem, ocena z egzaminu z części trzeciej nie może się opierać tylko na badaniu, w jakim stopniu zdający odwzorował odpowiedzi z klucza, ale musi uwzględniać rzeczywiste cele egzaminu radcowskiego, które nakazują bardziej prześledzić ogólne umiejętności rozwiązywania przez zdającego problemów prawnych na gruncie postawionego zadania. Odwołujący twierdził, że egzaminator nie uwzględnił innych niż zawarte w kluczu, równie usprawiedliwionych decyzji procesowych, a miejscami w ogóle odniósł się do uchybień, które nie miały miejsca, np. braku uzasadnienia stanowiska, co do kosztów procesu. Dokonując oceny trafności zarzutów, Komisja odwoławcza stwierdziła, że zadanie z zakresu prawa cywilnego polegało na sporządzeniu jako pełnomocnik pozwanego apelacji od wskazanego wyroku wydanego w sprawie o zachowek, albo w przypadku uznania, że brak jest podstaw do jej wniesienia, opinii prawnej - z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony. Komisja podzieliła stanowisko wyrażone w ocenie cząstkowej wystawionej przez egzaminatora W. G. Jak wskazała, trafnie egzaminator stwierdził, iż błędem zdającego było niesformułowanie zarzutu sprzeczności ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego na skutek pominięcia części dowodów. Prawidłowość zastosowania lub wykładni prawa materialnego może być właściwie oceniona jedynie na kanwie niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r. II CKN 18/97, OSNC 1997, Nr 8, poz.112). Skoro podstawa rozstrzygnięcia została przez Sąd Okręgowy w sposób wadliwy ustalona, to zdający w pierwszej kolejności powinien zgłosić zarzuty procesowe, w celu jej zakwestionowania. Dopiero bowiem niewadliwe ustalenie stanu faktycznego dawało podstawę do zastosowania zarówno art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c. Opracowany projekt apelacji takich zarzutów nie zawiera. Natomiast zamieszczono w nim zarzut naruszenia art. 65 k.c., który to przepis w stanie faktycznym opisanym w zadaniu w ogóle nie znajdował zastosowania. Fakt zapłaty kwoty 12 000 zł na poczet zachowku nie był sporny, a jego nie zaliczenie przez sąd na poczet dochodzonego pozwem świadczenia uzasadniało podniesienie zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 991 § 1 k.c. Przede wszystkim nietrafna była decyzja o zakresie zaskarżenia wyroku - co do świadczenia głównego jednie co do kwoty 12 000 zł, wbrew stanowisku mocodawcy, który w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji dokonał czynności dyspozytywnej w postaci częściowego uznania powództwa (w zakresie kwoty stanowiącej 1/8 wartości spadku). Udzielenie pełnomocnictwa procesowego należy do sfery autonomii woli strony. Pełnomocnictwo powinno w założeniu służyć profesjonalizacji i usprawnieniu postępowania. Pomimo udzielenia pełnomocnictwa mocodawca nie przestaje być dysponentem należnych mu praw, o czym świadczy prymat woli mocodawcy nad wolą pełnomocnika. Ustawodawca chroni mocodawcę przed skutkami oświadczeń woli pełnomocnika złożonych z przekroczeniem umocowania (art. 104 k.c.). Umożliwia nie tylko samemu pełnomocnikowi uchylenie się od skutków oświadczeń złożonych wadliwie, ale i mocodawcy od dotkniętych wadą oświadczeń pełnomocnika. Pełnomocnik zobowiązany jest do starannego działania i za takie działania ponosi odpowiedzialność wobec mocodawcy. W sytuacji gdy pełnomocnik skarżącego działałby wbrew jego woli, ten może dochodzić od niego naprawienia wszelkich szkód poniesionych z tego tytułu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1998 r., II UKN 595/98, OSNP 2000, Nr 10, poz. 407). Nieuwzględnienie przy opracowaniu apelacji jednoznacznej woli mocodawcy stanowi bardzo istotny błąd. Zawarty w uzasadnieniu odwołania wywód o braku związania egzaminowanego stanowiskiem pozwanego wyrażonym w odpowiedzi na pozew nie został poparty przekonującą argumentacją, zarówno w aspekcie faktycznym, jak i prawnym. Nie zasługuje również na aprobatę, jako sprzeczne z dominującym poglądem judykatury, stanowisko egzaminowanego dotyczące rozstrzygnięcia o odsetkach. Począwszy od uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985, Nr 10, poz. 147, jak również w późniejszym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2005 r., I CK 765/04, Lex nr 180835 przyjmuje się, że skoro ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu o zachowku, to odsetki od tak ustalonego świadczenia pieniężnego powinny być naliczane dopiero od daty wyrokowania w sprawie, bowiem dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę - tak ustalonej kwoty - stało się wymagalne. Jednak także w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego zagadnienie to nie jest rozstrzygane w sposób jednolity. W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 października 2008 r., II CNP 35/08, Lex nr 560540, Sąd Najwyższy stwierdził, że roszczenie o zachowek powstaje z chwilą stwierdzenia nabycia spadku. Przy obliczaniu wartości stanu czynnego spadku nie uwzględnia się pożytków (zarówno naturalnych jak i cywilnych), które powstały po otwarciu spadku. W zamian za to uprawniony do zachowku może za czas od chwili wymagalności roszczenia o zachowek żądać odsetek. Można zatem bronić poglądu, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą stwierdzenia spadku. Natomiast w orzecznictwie sądów apelacyjnych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 marca 2007 r, VI Ca 1285/06, Lex Polonica 1867204 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 10 stycznia 2013 r., I ACa 688/12, Lex nr 1267187), jak również w powołanym w uzasadnieniu apelacji wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2010 r, II CSK 178/10, Lex nr 942800) , wyrażono pogląd, że roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym i jego wymagalność należy ustalić w oparciu o regułę z art. 455 k.c. Zatem dopóki dłużnik nie zostanie wezwany do spełnienia świadczenia, dopóty obowiązek zapłaty kwoty pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku nie aktualizuje się. Odsetki ustawowe za opóźnienie należą się dopiero od daty wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku. W związku z rozbieżnością poglądów judykatury w tej kwestii błąd w zakresie naruszenia przez zdającego art. 481 k.c, nie może zostać uznany za uchybienie o charakterze istotnym. Egzaminator W. G. uwzględnił w wydanej ocenie, że egzaminowany zakwestionował nieprawidłowe orzeczenie sądu o kosztach postępowania, przy czym wbrew twierdzeniom odwołującego uzasadnienie oceny nie zawiera żadnych uwag na temat braku uzasadnienia tego zarzutu. Odwołanie zdającego od uchwały nr [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w G., nie zasługuje na uwzględnienie. Stanowi ono nieprzekonującą polemikę z niedostateczną oceną cząstkową i jej uzasadnieniem. Zaproponowany przez zdającego sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego nie uwzględnia w pełni interesu reprezentowanej strony, a egzaminowany nie wykazał się dostateczną znajomością przepisów prawa i umiejętnością ich stosowania, w stopniu pozwalającym na wystawienie z tej części pracy oceny pozytywnej. Mając na uwadze powyższe oraz uznając zarzuty skarżącego za nieuzasadnione Komisja odwoławcza uznała, że brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania. Skargę na powyższą uchwałę wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zdający, zarzucając zaskarżonej uchwale: 1 Naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 364 ust. 1 i 6 oraz art. 365 ust. 2 u.r.p. poprzez: a) bezpodstawne przyjęcie, sprzeczne z wykładnią językową przywołanych przepisów, iż w zadaniu z trzeciej części egzaminu radcowskiego z zakresu prawa cywilnego, zdający w sposób normatywny związany był w 100 % wszystkimi zarzutami pozwanego zawartymi w odpowiedzi na pozew, a tym samym, bezpodstawne przyjęcie, iż ustawa o radcach prawnych dopuszcza tylko jedyną formę rozwiązania zadania z trzeciej części egzaminu radcowskiego, zaś ta forma wynikać ma w 100 % ze stanowiska reprezentowanej strony zawartego w odpowiedzi na pozew, bez względu na to, co wynika ze stanu faktycznego zadania, przepisów prawa, doktryny i orzecznictwa, b) sprzeczne z wykładnią językową przywołanych przepisów i bezpodstawne zawężenie pojęcia "interes reprezentowanego", poprzez nieuwzględnienie uchronienia reprezentowanej strony przed poniesieniem kosztów wywołanych wniesieniem apelacji w części oczywiście niezasadnej, jako działania w interesie reprezentowanego, 2. Naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 365 ust. 2 i ust. 4 u.r.p. poprzez niezastosowanie skali ocen przewidzianej przez przywołane przepisy oraz niepodjęcie nawet próby wyjaśnienia z jakich obiektywnych przyczyn stanowisko zajęte przez skarżącego w apelacji oraz uzasadnione w sposób rozszerzony w odwołaniu, nie zasługiwało na przyznanie całościowej oceny dostatecznej z zadania trzeciego, a także dlaczego pomimo uwzględnienia w odwołaniu dwóch zarzutów skarżącego organ odwoławczy nadal opowiedział się za oceną niedostateczną wystawioną przez jednego z egzaminatorów, a nie za oceną dostateczną wystawioną z tego samego zadania przez drugiego z egzaminatorów, 3. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1. oraz art. 107 § 3 K.p.a. poprzez: a) zaniechanie przez organ odwoławczy rzetelnego zbadania zajętego przez skarżącego w odwołaniu stanowiska, a także brak uzasadnienia w treści decyzji oddalającej odwołanie dlaczego zaproponowane rozwiązanie nie może być w żadnym razie uznane na tle postawionego zadania za prawidłowe, w tym w szczególności - brak uzasadnienia i jakiegokolwiek odniesienie się do stanowiska skarżącego, odnośnie tego, że na gruncie prawidłowego zastosowania do zastanego w zadaniu stanu faktycznego przepisów art. 5 k.c. i art. 991 § 1 k.c, stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 7 listopada 2012, sygn. akt. I ACa 580/12, w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2009 r., sygn. akt. VI Aca 376/09, w wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., sygn. akt. I ACa 99/11, stanowiska wyrażonego przez P. Książak na stronie 353 opracowania Zachowek w polskim prawie spadkowym, a także towarzyszących im argumentów przywołanych w odwołaniu - można było również w sposób prawidłowy uznać, iż brak jest podstaw do podnoszenie zarzutów opartych o art. 5 k.c., - brak uzasadnienia i jakiegokolwiek odniesienia się do zajętego w odwołaniu stanowiska odnośnie tego, że na gruncie prawidłowej oceny stanu faktycznego, zastanego w zadaniu, art. 320 k.p.c. nie znajdzie zastosowania, biorąc pod uwagę brak przedstawienia w zadaniu jakichkolwiek przesłanek uzasadniających fakt, że pozwany będzie w stanie wywiązać się ze spłaty rat, a wręcz przedstawienie dowodów przeciwnych, a także wobec stanowiska wypracowanego w utrwalonej linii orzecznictwa, m. in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 5 grudnia 2012 r., sygn. akt. I ACa 533/12, lub w wyroku Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. akt. IC 921/12, - brak uzasadnienia i jakiegokolwiek odniesienia się do zajętego w odwołaniu stanowiska, odnośnie tego, że na gruncie prawidłowego zastosowania do stanu faktycznego zastanego w zadaniu, w związku z treścią art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c., a także ugruntowanego stanowiska doktryny wyrażonego m. in. na stronie 360 opracowania P. Księżak pt. "Zachowek w polskim prawie spadkowym" oraz towarzyszących im argumentów przywołanych w odwołaniu - można było również zasadnie uznać, iż nie jest dopuszczalne na gruncie tej samej apelacji stawiać zarzutu i z art. 320 k.p.c. i z art. 5 k.c., a co za tym idzie, iż w najlepszym razie w zadaniu można postawić tylko zarzut z art. 320 k.p.c. albo tylko zarzut z art. 5 k.c. - co z kolei ma wypływ na brak podstaw do zarzucania zdającemu, że nie zastosował obu przepisów jednocześnie, - brak uzasadnienia i jakiegokolwiek odniesienia się do stanowiska, odnośnie tego, że przy uwzględnieniu prezentowanego przez P. Księżak w opracowaniu pt. "Zachowek w polskim prawie spadkowym" stanowiska, iż do stosowania art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c. zastosowanie ma bezwzględnie alternatywna, a w żadnym razie koniunkcja, skarżący postawił 75% możliwych w świetle przyjętego klucza odpowiedzi zarzutów, co, niezależnie od kwestionowania prawidłowości tego klucza, nie powinno prowadzić do wystawienia oceny negatywnej, b) zaniechanie przez organ odwoławczy uzasadnienia dlaczego, mimo uwzględniania przez organ odwoławczy dwóch zarzutów skarżącego w zakresie prawidłowego zastosowania art. 455 k.c. oraz prawidłowego obliczenia terminu wymagalności roszczenia o zachowek, organ odwoławczy nadal nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu przy zastosowaniu skali ocen przynajmniej oceny dostatecznej, c) zaniechanie przez organ odwoławczy uzasadniania dlaczego zasadna była ocena niedostateczna wystawiona przez jednego z egzaminatorów, a niezasadna była ocena dostateczna wystawiona z tego samego zadania przez drugiego z egzaminatorów, przy dodatkowym założeniu, iż organ odwoławczy uznał dwa zarzuty skarżącego dotyczące obu egzaminatorów w zakresie zastosowania w zadaniu art. 455 k.c. i obliczonego przez skarżącego terminu wymagalności odsetek, zaniechanie również uzasadnienia przesłanek wystawienia skarżącemu oceny negatywnej, a także braku podstaw do wystawienia oceny pozytywnej, Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 8 k.p.a. i art. 11 k.p.a. poprzez wydanie rozstrzygnięcia bez jednoczesnego skrupulatnego wykazania jak przebiegał kolejno proces ustalania faktów odnoszących się do wszystkich argumentów podanych przez skarżącego w odwołaniu, a także pozbawienie skarżącego przekonującego wyjaśnienia z podaniem przyczyn dlaczego praca skarżącego mimo merytorycznych i nie uwzględnionych w uzasadnieniu argumentów skarżącego nie zasługuje na przyznanie przynajmniej oceny dostatecznej. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały w całości; stwierdzenie, że zaskarżona uchwała nie podlega wykonaniu w całości; zasądzenie kosztów niniejszego postępowania według norm przepisanych. W obszernym uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił rozwinięcie swoich zarzutów. Skarżący m.in. wskazał, że organ odwoławczy nieprawidłowo w ogóle zinterpretował na tle ustawy o radcach prawnych pojęcie "interesu reprezentowanego", gdyż bezzasadnie utożsamił to pojęcie z automatycznym odwzorowaniem stanowiska pozwanego zawartego w odpowiedzi na pozew, nie odnosząc tego pojęcia do konieczności chronienia reprezentowanego także przed kosztami przegranej apelacji. Co więcej, organ odwoławczy w ogóle nieprawidłowo założył, że zdający jest z góry związany formą i zakresem rozwiązania zadania, które każdorazowo polega, zdaniem organu, na automatycznym odwzorowaniu w apelacji całego stanowisko pozwanego zawartego w odpowiedzi na pozew. Organ odwoławczy takimi twierdzeniami podważył podstawowe ustawowe cele jakie przyświecają egzaminowi radcowskiemu, które wynikają z kolei wprost z przywołanego wyżej art. 36 (4) ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Skarżący podkreślił, że w odwołaniu odniósł się szeroko do kwestii zastosowania do sporządzonej pracy klucza odpowiedzi. Opisując zakres zaskarżenia, który zdaniem organu odwoławczego był "zbyt wąski" skarżący porównał zakres zaskarżenia jaki zawarł w sporządzonej apelacji z tym, który przewidziany jest w kluczu odpowiedzi. W kluczu odpowiedzi wspomniany zakres zawarty został w punktach od 2 do 6. Punkt 1 należy traktować łącznie z punktem 2, gdyż ocena zeznań M. C. i J. M. miała stanowić podstawę zastosowania art. 5 k.c. o którym mowa w pkt 2 klucza. W kluczu odpowiedzi nie zawarto jednocześnie nakazu, że zdający miał obowiązek stawiać i zarzut z art. 5 k.c. i zarzut z art. 320 k.p.c. łącznie. W pkt. 2 klucza odpowiedzi mowa jest o uwzględnieniu art. 5 k.c. który według opisanego przez skarżącego stanowiska mógł również nie mieć zastosowania. Według pkt. 3 klucza odpowiedzi należało zarzucić brak zaliczenia kwoty 12.000 zł, którą tytułem zachowku powód otrzymał z rąk matki pozwanego – skarżący stwierdził, że taki zarzut postawił i uzasadnił. W pkt. 4 klucza odpowiedzi należało zaskarżyć odsetki - taki też zarzut wg. skarżącego został postawiony w pkt. 2 zarzutów, a następnie uzasadniony wraz z powołaniem stosownego orzecznictwa. W pkt. 5 klucza odpowiedzi mowa jest o zastosowaniu art. 320 k.p.c, który według przywołanego przez skarżącego stanowiska mógł również nie mieć zastosowania, a w najgorszym razie mógł mieć zastosowanie jedynie alternatywnie względem art. 5 k.c. o którym mowa w pkt. 2 klucza odpowiedzi. W pkt. 6 klucza odpowiedzi mowa jest o skarżeniu kosztów procesu - co skarżący uczynił w pkt. 3 zarzutów i następnie dalej uzasadnieniem. Biorąc pod uwagę powyższe, przy założeniu, iż art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. można było w zadaniu jedynie zarzucać zamiennie, a także iż pkt. 1 klucza nie stanowi faktycznie samodzielnego zarzutu, lecz dotyczy pkt. 2, na gruncie klucza odpowiedzi można było postawić cztery grupy zarzutów (niezaliczenie 12.000 zł, odsetki, koszty procesu oraz alternatywnie naruszenie art. 5 k.c. lub 320 K.p.c. wraz z oceną zeznań świadków), z czego skarżący postawił trzy grupy (niezaliczenie 12.000 zł, odsetki oraz koszty procesu). Tym samym trzy grupy zarzutów postawione przez skarżącego odpowiadały 75 % zarzutów możliwych do postawienia ogółem. Forma, styl i język apelacji nie zostały zakwestionowane. Dowodzi to – w ocenie skarżącego - tezy, iż ani egzaminator wystawiający skarżącemu ocenę niedostateczną, ani organ odwoławczy nie stosowali przy ocenie pracy ani obiektywnych kryteriów oceny pracy pod kątem oceny pozytywnej, ani skali ocen dopuszczającej pewne uchybienia zdającego, które jednak rzutują jedynie na obniżenie oceny pozytywnej, nie zaś przyznania od razu oceny negatywnej. Zarówno egzaminator wystawiający ocenę niedostateczną, jak i organ odwoławczy, nie uwzględniali również innych stanowisk doktryny i orzecznictwa wskazujących na inny, niż wynikający z klucza odpowiedzi sposób rozwiązania zadania. Według skarżącego, stanowiło to naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, oraz. art. 107 § 3 K.p.a. W odpowiedzi na skargę Komisja Egzaminacyjna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Komisją całkowicie nie zgodziła się z tezą skargi, że zaproponowane rozwiązanie zadania z prawa cywilnego było poprawne w świetle treści tego zadania. Cała treść uzasadnienia uchwały wykazała błędność takiego twierdzenia. W ocenie Komisji II stopnia, uzasadnienie zaskarżonej uchwały w sposób merytoryczny ze wskazaniem konkretnych norm prawnych, a jednocześnie wystarczający i zgodny z wymogami jakim winno podlegać uzasadnienia decyzji, wyjaśnią motywy i przesłanki rozstrzygnięcia. Wszystkie te zagadnienia zostały szczegółowo i precyzyjnie opisane w uchwale i jak już zaznaczono wyżej nie mą obecnie potrzeby ich powtarzania. Organ dokładnie wyspecyfikował i wykazał wadliwość rozwiązań zastosowanych w sporządzonej przez zdającego pracy, w tym m.in. zagadnienia związane z nie sformułowaniem zarzutu sprzeczności ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym na skutek pominięcia części dowodów, wadliwości zastosowania zarzutu naruszenia art. 65 k.c. , błędnego zakresu zaskarżenia wyroku jedynie do kwoty 12.000 zł, wbrew stanowisku mocodawcy, który dokonał częściowego uznania powództwa . Zdaniem Komisji elementy te w sposób wystarczający uzasadniały utrzymanie oceny niedostatecznej i w związku z tym prawidłowym było utrzymanie w mocy uchwały Komisji Egzaminacyjnej I Stopnia. Ilość i charakter popełnionych błędów uzasadniały podjęte rozstrzygnięcie przy uwzględnieniu skali ocen ustalonej w ustawie. Poszczególne podnoszone w skardze argumenty i kwestie są w ocenie organu zwykłą polemiką z oceną prawną przeprowadzoną przez organ w uchwale, która dokonana została przez Komisję w oparciu o właściwe przepisy prawne. Polemiką, której tezy są przez organ całkowicie nie podzielane. Organ odwoławczy w pełni podtrzymuje twierdzenia o błędach występujących w pracy skarżącego. Dotyczy to m.in. wszystkich wad szczegółowo opisanych na k. 6-9 uzasadnienia uchwały. Odnośnie podnoszonego w skardze zarzutu niestosowania skali ocen należy zwrócić uwagę na kwestię łącznego spełnienia wszystkich kryteriów ustawowych przez zdających egzamin zawodowy. Kwestia ta znalazła swoje odzwierciedlenie w orzecznictwie sądowym. Zgodnie z orzeczeniem NSA z 14.12.2011 r., sygn. akt. IIGSK 695/11, " ...określone w przytoczonym przepisie (art. 36(5) ust.2 ustawy o radcach prawnych -przyp. autora) kryteria muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego..." W dalszej części tegoż wyroku NSA stwierdził również "... tylko spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do "przejścia" do skali ocen pozytywnych." W tym kontekście bez znaczenia w realiach niniejszej sprawy było zwrócenie uwagi, że zważywszy na rozbieżność poglądów judykatury błąd skarżącego w zakresie naruszenia art. 481 k.c. nie ma charakteru istotnego. Z tego względu błędny jest również zarzut opisany w pkt 2 skargi. Z kolei odnośnie stosowania tzw. klucza odpowiedzi, to należy podkreślić, iż jest to dokument wewnętrzny nie mający żadnego normatywnego znaczenia. Całkowicie odrębną natomiast kwestią jest możliwość podzielania przez komisje egzaminacyjne propozycji rozwiązań wynikających z tego klucza Nie jest natomiast w świetle powyższych uwag właściwym próba wykazywania, że spełnienie w określonym procencie zapisów zawartych opisie istotnych zagadnień powinno powodować odpowiednie podwyższanie oceny. Komisja nie podziela również zarzutów proceduralnych skargi, związanych z naruszeniem art. 7, 77 § l i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 8 i art. 11 K.p.a., a dotyczących zaniechania rzetelnego zbadania zajętego w odwołaniu stanowiska i braku uzasadnienia dlaczego zaproponowane w sporządzonej pracy rozwiązanie nie jest prawidłowe, a w szczególności brak uzasadnienia i odniesienia się do podnoszonych w odwołaniu argumentów dotyczących art. 5 k.c., art. 991 § 1 k.c., art. 320 k.c., art. 445 k.c., o których mowa w pkt 3 a-c skargi, braku przekonującego uzasadnienia powodów nie przyznania skarżącemu przynajmniej oceny dostatecznej. Organ w niniejszym postępowaniu dokonał analizy zadania egzaminacyjnego, ponownie zapoznał się szczegółowo z treścią pracy sporządzonej w trakcie egzaminu przez skarżącego. W uzasadnieniu decyzji odniesiono się szczegółowo do konkretnych wad pracy, merytorycznie omówiono wszystkie błędy rzutujące na podjęte rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu uchwały nie podzielono propozycji rozwiązania wynikającej z pracy sporządzonej przez skarżącego i precyzyjnie w oparciu o konkretne normy prawne wykazano błędność poszczególnych zapisów i całości pracy. Organ właśnie w wyniku dokładnego ponownego przeanalizowania sporządzonej przez skarżącego apelacji podtrzymał stanowisko jednego z egzaminatorów co do wadliwości pracy egzaminacyjnej. Warto w tym miejscu zauważyć, w związku z zarzutem skarżącego, iż z konsekwencją podzielenia przez organ odwoławczy zarzutów egzaminatora, który wystawił ocenę niedostateczną, jest okoliczność jednoczesnego braku akceptacji na ocenę wystawioną przez drugiego z egzaminatorów, choć należy zauważyć, że także osoba, która wystawiła ocenę dostateczną zwróciła uwagę na wady i uchybienia sporządzonej apelacji, np. nieprawidłowo określoną wysokość zachowku oraz wartość przedmiotu zaskarżenia, która była ponadto sprzeczna z wnioskiem apelacyjnym, brak zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. oraz art. 5 k.c., mało poprawny sposób rozwiązania zadania, który niedostatecznie uwzględniał interes reprezentowanej strony. Należy także podkreślić, iż rozbieżność ocen wystawianych przez egzaminatorów nie jest niczym nadzwyczajnym, jest to element dopuszczony przepisami prawnymi, związany m.in. z podnoszonym wyżej zagadnieniem uznaniowości przy dokonywaniu ocen prac egzaminacyjnych. Organ szczegółowo rozpatrzył sprawę w toku odbytych posiedzeń, sporządzona została opinia dotycząca odwołania, która była przedmiotem analizy przez Komisję i poddana głosowaniu. W ocenie Komisji II stopnia uzasadnienie zaskarżonej uchwały w sposób merytoryczny ze wskazaniem konkretnych norm prawnych, a jednocześnie wystarczający i zgodny z wymogami jakim winno podlegać uzasadnienia decyzji wyjaśnia motywy i przesłanki rozstrzygnięcia. Wszystkie te zagadnienia zostały szczegółowo i precyzyjnie opisane w uchwale. Oczywiście można wyobrazić sobie szereg dodatkowych elementów, które znaleźć mogą się w każdym uzasadnieniu decyzji. Należy jednak stwierdzić, że przedmiotowe uzasadnienie spełnia wszystkie wymogi określone w art. 107 K.p.a. Warto także zauważyć, że organ administracyjny nie ma obowiązku ustosunkowywania się w uzasadnieniu podejmowanej decyzji do każdego przywoływanego orzeczenia sądowego. Komisja prawidłowo i wnikliwie zebrała i oceniła materiał dowodowy, czemu dała wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały. Zaskarżona uchwała zawiera zarówno uzasadnienie faktyczne, jak i prawne, szczegółowo wyjaśnia motywy i podstawy prawne rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały jednoznacznie zwrócono uwagę na błędy występujące w pracy egzaminacyjnej skarżącego i jednoznacznie stwierdzono, że istniejące uchybienia, ich ciężar gatunkowy, cel egzaminu i zważając właśnie na treść przepisów ustawy o radcach prawnych nie mogą prowadzić do podwyższenia oceny. Błędy te zostały jednocześnie, co należy podkreślić, szczegółowo opisane w uchwale. Podtrzymując dotychczasowe stanowisko organu odwoławczego stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie ocena pracy skarżącego z zakresu prawa cywilnego została dokonana przez pryzmat kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.p., została uzasadniona w sposób jasny i wystarczający i mimo swej surowości, nie narusza ona zasad swobodnej oceny. Mając na uwadze wszystkie powyższe względy organ stwierdził, że przy wydaniu zaskarżonej uchwały nie doszło do naruszenia wskazanych przez skarżącego przepisów, wobec czego organ administracyjny wnosi o oddalenie skargi. Na tę odpowiedź skarżący wystosował dnia [...] kwietnia 2014 r. (data wpływu do Sądu) pismo procesowe, w którym: 1. Na podstawie art. 106 § 3 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o: a) przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu w postaci sentencji oraz załączonych fragmentów uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w G. [...] Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia [...] listopada 2013 r., sygn. akt. [....], uwzględniającego w całości sporządzoną z udziałem skarżącego apelację z dnia [...] lipca 2013 r., która z kolei oparta została na argumentach zawartych w sporządzonym przez niego odwołaniu z dnia [...] września 2013 r., b) przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów w postaci opinii dotyczącej zasadności wszystkich zarzutów skarżącego podniesionych w odwołaniu, a także protokołu głosowania organu odwoławczego nad słusznością podniesionych przezeń zarzutów oraz ostatecznie przyznaną mu oceną - na okoliczność akceptowania przez Sąd Okręgowy w G., a wręcz uznawania za jedynie prawidłowe określania wymagalności roszczenia o zachowek w oparciu o art. 455 k.c, uwzględnienia w realnym procesie prowadzonym przed Sądem Okręgowym w G. apelacji opartej w całości na argumentach przedstawionych przez skarżącego w odwołaniu przy jednoczesnym stwierdzeniu przez wskazany Sąd, iż rozwiązanie w zakresie odsetek przywołane w kluczu odpowiedzi i ocenie egzaminatora wystawiającego mu ocenę negatywną jest nie prawidłowe, co skutkowało w ocenie przywołanego Sądu koniecznością zamiany wyroku SR w G. i realnym obciążeniu pozwanego kosztami przegranego przez niego postępowania apelacyjnego, jak również na okoliczność, iż organ odwoławczy nie rozpoznał merytorycznie wszystkich zarzutów skarżącego. W pozostałym zakresie skarżący rozwinął argumentację podniesioną w uzasadnieniu skargi, polemizując z twierdzeniami organu zawartymi w odpowiedzi na skargę, krytykując zwłaszcza – jak zauważa skarżący – stosowaną przez sądy administracyjne teorię tzw. decyzji uznaniowych. Podczas rozprawy dnia 13 maja 2014 r. skarżący cofnął wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z załączonego do wspomnianego pisma procesowego wyroku Sądu Okręgowego w G. Do uznania Sądu pozostawił wniosek o przeprowadzenie dowodu z protokołu egzaminu z prawa cywilnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012 poz. 270 ze m.; zwaną dalej p.p.s.a.). Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że zasługuje ona na uwzględnienie. Przedmiotem rozpoznania przez Sąd była skarga na uchwałę z dnia [...] sierpnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej w sprawie ustalenia negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego (ocena niedostateczna z trzeciej części egzaminu radcowskiego tj. prawa cywilnego). Zaskarżonej uchwale zarzucono w skardze przede wszystkim naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało bezpośredni wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 364 ust. 1 i 6 oraz art. 365 ust. 2 u.r.p., a także art. 365 ust. 2 i ust. 4 u.r.p. oraz naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 K.p.a. jak również art. 8 K.p.a. i art. 11 K.p.a. W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności został rozpatrzony wniosek skarżącego zawarty w piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2014 r. dotyczący przeprowadzenia dowodów uzupełniających z dokumentów na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Dokumentami tymi miała być opinia dotycząca zasadności wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu, jak również protokół głosowania organu odwoławczego nad słusznością podniesionych zarzutów. Podczas rozprawy skarżący wniosek o przeprowadzenie dowodu z protokołu egzaminu z prawa cywilnego pozostawił do uznania Sądu. Oddalając ten wniosek Sąd uznał go za bezzasadny, bowiem w aktach administracyjnych znajduje się zarówno protokół z przebiegu egzaminu radcowskiego przeprowadzonego w dniach od 19 do 22 marca 2013 r. przed Komisją Egzaminacyjną do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2013 r. z siedzibą w G. (k. 1-14 akt administracyjnych). W protokole tym został opisany przebieg między innymi z trzeciej części egzaminu radcowskiego. Ponadto w aktach administracyjnych znajduje się opinia w sprawie zasadności odwołania od uchwały organu pierwszej instancji (k. 32-39), jak również wyciąg z protokołu posiedzenia z dnia [...] lipca 2013 r.(k. 40-41) podczas, którego rozpatrywano odwołanie skarżącego. Wskazany wyciąg zawiera informację, iż Komisja Odwoławcza w jawnym głosowaniu jednogłośnie odpowiedziała się za niepodwyższaniem oceny uzyskanej przez skarżącego z pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego, jak również widnieje zapis, że członkowie komisji jednogłośnie poparli opinię referenta. Akta administracyjne zawierają także wyciąg z protokołu z posiedzenia z dnia [...] sierpnia 2013 r. (k. 42-43 akt), podczas którego ponownie przystąpiono do rozpatrywania odwołania skarżącego. Głosami 6 za przy 2 wstrzymujących Komisja Odwoławcza w jawnym głosowaniu podjęła uchwałę o nieuwzględnieniu odwołania oraz utrzymaniu zaskarżonej uchwały w mocy. Szczegółowy tryb składania egzaminu radcowskiego został uregulowany w art. od 36 do 369 u.r.p. oraz w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 163 poz. 1302), wydanym na podstawie art. 361 ust. 16 ww. ustawy, jak również w rozporządzeniu z dnia 24 września 2009 r. w sprawie Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 164, poz. 1314 ze zm.) Wynik egzaminu radcowskiego ustalany jest w drodze uchwały Komisji Egzaminacyjnej (art. 366 ust. 2 tej ustawy), od której przysługuje zdającemu odwołanie do Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (komisji odwoławczej) w terminie 14 dni od dnia otrzymania zaskarżonej uchwały (art. 368 ust. 1 ustawy). Z kolei od uchwały komisji odwoławczej służy skarga do sądu administracyjnego (art. 368 ust. 11 u.r.p.). Z przepisu § 5 ust. 2 pkt 1 powołanego rozporządzenia w sprawie komisji egzaminacyjnej wynika, że przewodniczący komisji odwoławczej wskazuje osobę odpowiedzialną za sporządzenie opinii dotyczącej zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania i wiedzę członków z zakresu prawa objętego odwołaniem. Zgodnie natomiast z § 5 ust. 3 tego rozporządzenia, przewodniczący lub członek komisji sporządza pisemną opinię dotyczącą zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu wraz ze stanowiskiem. W myśl § 5 ust. 4 rozporządzenia, komisja głosuje nad ostateczną oceną z tej części egzaminu, która została zakwestionowana w odwołaniu, a następnie w sprawie uchwały o wyniku egzaminu radcowskiego. Z uregulowań zawartych w art. 368 ust. 9, ust. 14 u.r.p. oraz we wspomnianym paragrafie rozporządzenia wynika, że postępowanie odwoławcze przed komisją odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres strona określa w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę. Tym samym rozpoznając odwołanie organ administracji nie był zobowiązany do skontrolowania całego przebiegu egzaminu radcowskiego skarżącego, a jedynie zakwestionowanej pracy z prawa cywilnego odnosząc się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu. W ocenie Sądu, organ administracji wydając zaskarżoną uchwałę dopuścił się, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a. - polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów skarżącego. Wobec powyższych uchybień proceduralnych organ odwoławczy nie ustalił w sposób jednoznaczny, czy rzeczywiście nie doszło do naruszenia przepisu art. 365 ust. 2 u.r.p. polegającego na zaniechaniu obiektywnej oceny zastosowanych przez skarżącego w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego (prawo cywilne) przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, który zdający miał reprezentować, sporządzając projekt apelacji, w ramach założeń zadania egzaminacyjnego. Tym samym organ odwoławczy, rozstrzygając w niniejszej sprawie, dopuścił się naruszenia przepisu art. 8 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa i stosowanego przez nie prawa, jak również dopuścił się naruszenia przepisu art. 11 k.p.a. – zasady wyjaśniania zasadności decyzji i postanowień. Art. 364 ust. 1 u.r.p. stanowi, iż w ramach egzaminu radcowskiego sprawdzeniu poddawana jest, między innymi, wiedza zdającego z zakresu prawa i umiejętność jej praktycznego zastosowania z zakresu materialnego i procesowego prawa cywilnego. Zgodnie natomiast z art. 364 ust. 6 u.r.p. trzecia część egzaminu radcowskiego polega na rozwiązaniu zadania z zakresu prawa cywilnego polegającego na przygotowaniu pozwu lub wniosku albo apelacji, albo w przypadku uznania, iż brak jest podstaw do ich wniesienia, na sporządzeniu opinii prawnej w oparciu o opracowane na potrzeby egzaminu akta lub przedstawiony stan faktyczny. Przypomnieć należy, że ocenie kandydatów na radców prawnych został poddany wyrok wydany przez Sąd Okręgowy w W. I Wydział Cywilny, którym to wyrokiem zasądzono od pozwanego na rzecz powoda kwotę 99.305,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia [...] marca 2010 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 10.550,66 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W zakresie dochodzonej pozwem kwoty 19.614,00 zł – umorzono postępowanie. Kwota powyższa została zasądzona tytułem zachowku należnego powodowi po śmierci jego matki, a babki pozwanego – A. L. Spadkodawczyni zostawiła testament notarialny, w którym cały majątek zapisała pozwanemu nie wydziedziczając jednocześnie swoich dzieci tj. powoda i jego siostry, a matki pozwanego. Skarżący jako rozwiązanie zadania egzaminacyjnego wybrał sporządzenie apelacji, zaskarżył wyrok w części dotyczącej pkt. 1. Zaskarżonemu orzeczeniu postawił zarzuty naruszenia prawa materialnego art. 65 k.c., art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 991 § 1 k.c., jak również naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na treść rozstrzygnięcia o kosztach tzn. art. 98 w zw. z art. 100 k.p.c. Apelacja zawierała wnioski, uzasadnienie, podpis radcy prawnego oraz wykaz załączników. W myśl art. 365 ust. 2 u.r.p. oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych. Egzaminatorzy dokonując oceny biorą pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność rozstrzygnięcia problemu egzaminacyjnego, należyte zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony. W ocenie egzaminatora, który ocenił pracę skarżącego na ocenę niedostateczną rażącym błędem było niepodniesienie zarzutu naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. i zbyt mały zakres zaskarżenia. Za błędne zostało uznane także żądanie zmiany orzeczenia o odsetkach od dnia doręczenia odpisu pozwu zamiast od dnia wydania zaskarżonego wyroku. Zdaniem egzaminatora uzasadnienie apelacji odnosi się tylko do nieuwzględnienia zapłaconej kwoty 12 000 zł i do odsetek. Natomiast drugi egzaminator ocenił pracę skarżącego na ocenę dostateczną, wskazując na nieprawidłowo określoną wysokość zachowku (w tym wartość przedmiotu zaskarżenia), podniósł, iż nie zawarto zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c., a podana wartość przedmiotu zaskarżenia jest sprzeczna z wnioskiem apelacji. W ocenie egzaminatora nieprawidłowo zastosowano i interpretowano przepisy o odsetkach od zachowku i wymagalności roszczenia o zachowek. Wobec powyższego nie ulega wątpliwości, że zadanie z prawa cywilnego zostało ocenione przez dwóch egzaminatorów niezależnie i samodzielnie, dlatego też istnieje możliwość wystąpienia rozbieżności w ocenach. Sytuacja taka została przez ustawodawcę rozwiązana wprowadzeniem oceny z uwzględnieniem średniej arytmetycznej z ocen cząstkowych. Jednakże w ocenie Sądu, rozpoznając odwołanie od uchwały ustalającej negatywny wynik egzaminu radcowskiego, w sytuacji uzyskania ocen cząstkowych dostatecznej i niedostatecznej, organ winien wskazać z jakich powodów przyjął stanowisko tylko jednego egzaminatora a drugie pominął. W taki bowiem sposób organ odwoławczy zrealizuje zawartą w art. 8 k.p.a. zasadę pogłębiania zaufania przy załatwianiu sprawy oraz zawartą w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania. Zgodnie z tą druga organ zobowiązany jest wyjaśnić zasadność przesłanek, jakimi się kierował przy załatwianiu sprawy tzn. w sposób jasny, zrozumiały, logiczny wskazać przyczyny podjętego rozwiązania, a tym samym wyjaśnić z jakich powodów przyjęty przez skarżącego sposób rozwiązania jest błędny. Dlatego też w ocenie Sądu niewystarczające jest jedynie przyjęcie przez organ odwoławczy stanowiska jednego z egzaminatorów, z całkowitym brakiem odniesienia się do oceny pozytywnej dokonanej przez drugiego egzaminatora. Takie działanie, słusznie jak to wskazał skarżący, może wywołać poczucie głębokiej niesprawiedliwości i podważyć zaufanie do organów administracji publicznej. Dodatkowo zauważyć należy, jak sama komisja przyjęła, że opis istotnych zagadnień nie może stanowić żadnego kryterium ocen. Określony w art. 36 ust. 12 u.r.p. zakres upoważnienia dla Ministra Sprawiedliwości do wydania rozporządzenia nie uprawniał do uregulowania w akcie wykonawczym kryteriów ocen zadań pisemnych części od drugiej do piątej. Tym samym organ odwoławczy nie był związany opisem istotnych zagadnień, stanowiących schemat standardowego rozwiązania. W odwołaniu skarżący szczegółowo wyjaśnił z jakich powodów uznał za niezasadne postawienie zarzutów naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. Ponadto powołując się na orzecznictwo i doktrynę wykazał na rozbieżności dotyczące określenia wymagalności świadczenia z tytułu zachowku i zastosowania art. 455 k.c. Powołał się w tym zakresie na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 31 października 2012 r. sygn. akt I ACa 819/12, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 17 września 2012 r. sygn. akt I ACa 861/12, jak również opracowanie pt. "Zachowek w polskim prawie spadkowym – P. Księżak, Wydanie 1, LexisNexis 2010. Ponadto skarżący zauważył, że w apelacji powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2007 r. sygn. akt VI ACa 1285/06, który potwierdzał przyjęte przez niego stanowisko. Komisja egzaminacyjna nie wyjaśniła z jakich powodów przyjęte przez skarżącego w tej kwestii stanowisko nie dawało podstaw do uzyskania oceny pozytywnej. W ocenie komisji bowiem nie zasługiwało na aprobatę, jako sprzeczne z dominującym poglądem judykatury, stanowisko egzaminowanego dotyczące rozstrzygnięcia o odsetkach. Jak zostało wcześniej wspomniane organ odwoławczy nie podjął nawet próby wyjaśnienia braku podstaw podniesienia zarzutu art. 5 k.c. i 320 k.p.c. Skarżący w odwołaniu powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 7 listopada 2012 r. sygn. akt I ACa 580/12 (powołany tam wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r. sygn. akt II CSK 640/10 oraz wyroki sądów apelacyjnych). Zgodnie z powołanym orzecznictwem, aby do roszczenia o zachowek choćby w zakresie obniżenia tylko tego roszczenia, mógł mieć zastosowanie art. 5 k.c. to w konkretnej sprawie musiałyby zachodzić wypadki "szczególnie rażące". Dodatkowo dla potwierdzenia swego stanowiska skarżący powołał się na wspomniane wcześniej opracowanie P. Księżaka. Zdający dokonał pod tym względem oceny zeznań świadków i przyjął, że brak dostatecznej ilości telefonów albo dostatecznej ilości wizyt jakich oczekiwała spadkodawczyni nie mogą zostać uznane za "szczególnie rażące", czyli wyjątkowy przypadek zastosowania w niniejszej sprawie art. 5.k.c. Ponadto powołał się na doktrynę i orzecznictwo (Kodeks postepowania cywilnego. Komentarz red. prof. dr hab. Andrzeja Zielińskiego, dr hab. Kingi Flagi-Gieruszyńskiej, 2012, C.H.Beck, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 5 grudnia 2012 r. sygn. akt I ACa 533/12, wyrok Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 13 grudnia 2012 r. sygn. akt I C 921/12) zgodnie z którymi, instytucja przewidziana w art. 320 k.p.c. ma charakter wyjątkowy i powinna być stosowana w wypadkach "szczególnie uzasadnionych". Skarżący zacytował m. in. fragment uzasadnienia pierwszego z wymienionych wyżej wyroków, Sąd nie uwzględnił o wniosku pozwanego o rozłożenie na raty wyjaśniając, że "Pozwany nie udowodnił żadnych okoliczności świadczących o tym, że jego sytuacja finansowa w najbliższych miesiącach ulegnie poprawie, co zapewni spłatę miesięcznych rat. Tymczasem dłużnik korzystający z instytucji rozłożenia świadczenia na raty winien dawać gwarancję spełnienia zobowiązania w terminach ustalonych w orzeczeniu." Powyższe stanowisko skarżący odniósł do stanu faktycznego zadania egzaminacyjnego, przedstawionych w nim dowodów: 1) wniosek pozwanego o rozłożenie na raty uzasadniony był brakiem stałego dochodu pozwanego i koniecznością uzbierania pieniędzy na spłatę każdej raty w dłuższym okresie czasu, 2) brak uzasadnienia i dowodów z których wynikałoby dlaczego pozwany domaga się rat w takiej wysokości a nie innej, 3) podczas przesłuchania pozwany zeznał, że ma 20 lat, studiuje dziennie, mieszka z rodzicami i jest na ich utrzymaniu, nie ma stałych dochodów, dorabia miesięcznie 300-400 zł, nie ma zdolności kredytowej, jego dziewczyna jest w ciąży (ale nie mieszka razem z pozwanym), 4) pismo z dnia 15 czerwca 2012 r. w którym to powód podał, że od lat choruje na cukrzycę z powikłaniami i uznał, że podniesienie zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. może być na tle przedstawionego zadania niezasadne. W ocenie zdającego skoro źródłem zaspokojenia roszczenia powoda mogło być w zasadzie wyłącznie dodatkowe mieszkanie pozwanego (posiadany przez niego majątek), a nie jego zdolności zarobkowe i dochody uzyskane z upływem czasu, to brak było "szczególnie uzasadnionego przypadku" dla zasadności rozłożenia świadczenia na raty. Ponadto zdający odwołując się do wspomnianego opracowania P. Księżaka wskazał, że możliwe jest jedynie postawienie wyłącznie zarzutu z art. 5 k.c. albo z art. 320 k.p.c. a nie jak to przyjął egzaminator jednoczesne postawienie zarzutu z art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. Sąd stwierdza, iż organ odwoławczy nie odniósł się do powyższego i nie wyjaśnił z jakiego powodu zajęte przez skarżącego stanowisko nie może zostać przyjęte za prawidłowe. W ocenie Sądu rację ma skarżący, który nie zgodził się z zarzutem jakoby uzasadnienie apelacji odnosiło się tylko do nieuwzględnionej kwoty 12000 zł i do odsetek, a nie odnosiło się do kosztów procesu. Skoro egzaminator dokonując oceny przyjął, że uzasadnienie apelacji odnosi się tylko do nieuwzględnionej kwoty 12000 zł i do odsetek, to trudno przyjąć jakoby uzasadnienie odnosiło się także do innych z postawionych zarzutów w tym nieprawidłowego określenia kosztów procesu. Zdaniem Sądu, należy podkreślić w sposób bardzo wyraźny, że zgodnie z poglądami doktryny oraz utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych przyjmuje się, iż odpowiedź organu administracji na skargę nie może uzupełniać zaskarżonej decyzji przez zamieszczenie w niej ocen i rozważań, które zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. powinny zawierać jej uzasadnienie faktyczne i prawne (tak m.in. A. Kabat /w:/ B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 141 i cyt. tam wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 1992 r., III SA 1838/91, ONSA 1992, nr 2, poz. 45; patrz także: m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2005 r., sygn. akt VI SA/Wa 1357/04). Tym bardziej, iż w odpowiedzi na skargę – jak słusznie wskazał skarżący – wskazano, iż analiza treści pracy egzaminacyjnej w postaci sporządzonej apelacji nie pozwala na uwzględnienie odwołania, gdyż potwierdza zasadność wystawionej przez egzaminatorów oceny, w sytuacji gdy jedna z ocen była pozytywna a druga negatywna . Mając powyższe na uwadze należy uznać, iż w toku ponownego postępowania organ winien dokonać wszechstronnej oceny całości zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego oraz ustosunkować się szczegółowo do zarzutów skarżącego. Komisja nie wyjaśniła jednoznacznie, dlaczego sposób stosowania przez skarżącego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji i poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentował, nie dało wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny z części trzeciej egzaminu radcowskiego. Biorąc pod uwagę wskazane uchybienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - działając na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku. Jednocześnie Sąd stwierdził, że uchylona decyzja nie będzie podlegała wykonaniu do daty uprawomocnienia się wyroku, działając w tym zakresie na podstawie art. 152 p.p.s.a. Orzekając o zwrocie kosztów postępowania, Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na podstawie przepisu art. 200 p.p.s.a.