VI SA/Wa 440/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Romanowski Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Maliszewska Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki (spr.) Protokolant Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2010 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę Uchwałą z dnia [...] września 2009 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna Nr [...] do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] (dalej: Komisja Egzaminacyjna) ustaliła negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację radcowską D. S. (dalej: kandydat, skarżący). Z uzasadnienia uchwały wynika, iż kandydat uzyskał z egzaminu 99 punktów, natomiast zgodnie z art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1059 ze zm.) - dalej. u.r.p. pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który otrzymał z testu co najmniej 100 punktów, a zatem uzyskana przez kandydata liczba punktów przesądza o negatywnym wyniku egzaminu. Od powyższej uchwały kandydat złożył odwołanie, w którym wniósł o jej zmianę poprzez stwierdzenie, iż z egzaminu konkursowego uzyskał pozytywny wynik. W uzasadnieniu zakwestionował trzy pytania testowe: numer 72, 76 i 84. Odnośnie pytania numer 72 kandydat wskazał, iż nie zostało ono sformułowane precyzyjnie, gdyż mogło w nim chodzić o to, że pełnomocnik był obecny na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia i nie złożył wniosku o zasądzenie kosztów, bądź strona, którą reprezentował profesjonalny pełnomocnik była obecna na rozprawie poprzedzającej wydanie orzeczenia pod nieobecność jej pełnomocnika i nie złożyła wniosku o zasądzenie kosztów. Kandydat wskazał, iż o ile w pierwszym przypadku nie ma wątpliwości, o tyle już w drugim sytuacja nie jest jednoznaczna, gdyż należałoby podnieść dodatkowe założenia. Dlatego też tego rodzaju pytanie nie powinno być brane pod uwagę przy ustalaniu wyników egzaminu konkursowego Odnośnie pytania numer 76 kandydat uznał, iż wskazana jako prawidłowa odpowiedź "A" jest wadliwa i przedstawił rozważania na temat tego, co stanowi podstęp prawnie istotny oraz pogląd doktryny na temat sposobu formułowania definicji legalnych. Uznał również, że pytanie to nie powinno być brane pod uwagę przy ustalaniu wyników egzaminu. Ostatnie kwestionowane przez kandydata pytanie numer 84 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na: A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy" Według klucza odpowiedzi prawidłową była odpowiedź "C", natomiast kandydat zaznaczył odpowiedź "A". W uzasadnieniu kandydat wskazał, iż ustawa o prawach autorskich i prawach pokrewnych wskazuje na osobiste prawa autorskie i majątkowe prawa autorskie. O ile prawa majątkowe mogą być zbywalne, o tyle prawa osobiste nie mogą być zbyte, gdyż przysługują wyłącznie twórcy. Wskazany w kluczu odpowiedzi art. 49 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, iż nie można rozszerzyć umowy majątkowej na prawa niezbywalne, do których zaliczają się autorskie prawa osobiste. Zdaniem kandydata nie jest zatem możliwe wskazanie prawidłowej odpowiedzi na powyższe pytanie. Pytanie to zostało sformułowane w sposób nieprecyzyjny i nie zawiera żadnej prawidłowej odpowiedzi, gdyż nie podano o którą kategorię praw autorskich chodzi. Kandydat powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, wskazał, iż niedopuszczalne jest, aby w pytaniach pojawiały się zagadnienia prawne, co do których zarówno doktryna, jak i orzecznictwo nie doszły do wspólnych konkluzji, jak również, że pytania testowe powinny być zredagowane na tyle precyzyjnie, aby uniknąć wątpliwości co do zakresu przedmiotowego pytania. Kandydat zaś nie może ponosić dotkliwych konsekwencji niepoprawnego sformułowania pytania. Decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] Minister Sprawiedliwości na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – zwana dalej k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Minister Sprawiedliwości ponownie merytorycznie rozpatrzył całokształt niniejszej sprawy i ponownie ocenił wszystkie zebrane dowody dotyczące egzaminu poddając analizie zarówno prawidłowość przygotowania egzaminu jak i jego przebieg. Organ podkreślił, iż decyzja Ministra Sprawiedliwości nie jest decyzją uznaniową, a zatem przyjęcie, że kandydat uzyskał pozytywny wynik jest możliwe tylko wówczas, gdy uzyskał 100 punktów z testu, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca. W uzasadnieniu organ wskazał, iż odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wszystkie pytanie testowe zostały sformułowane jednoznacznie, zaś wśród propozycji odpowiedzi była tylko jedna poprawna oparta na przepisach obowiązujących w dniu przeprowadzenia egzaminu. Odnośnie pytania nr 72 organ wskazał, iż zarzuty kandydata co do nieprecyzyjnego skonstruowania tego pytania są niezasadne, gdyż kandydat w sposób nieuprawniony modyfikował stan faktyczny wskazany w pytaniu, zmieniając jego istotę i wprowadzając założenia niewystępujące w pytaniu. W ocenie organu pytanie zostało sformułowane jednoznacznie, gdyż chodziło w nim o sytuację, w której strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika - w tym przypadku przez adwokata - co wyklucza sytuacje opisane przez kandydata w odwołaniu. Dlatego też jedyną prawidłową odpowiedzią była odpowiedź wskazana w kluczu. W odniesieniu do pytania numer 76 organ wskazał, iż jest ono przytoczeniem treści przepisu art. 214 § 2 k.p.c. i chodzi w nim wyłącznie o to, czy we wskazanym stanie faktycznym sąd w ogóle może skazać stronę na grzywnę, a jeżeli tak, to czy jest zobowiązany to uczynić, czy też jest to pozostawione jego swobodnemu uznaniu. Zdaniem organu pytanie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, zaś odpowiedź wskazana w kluczu jest jedyną właściwą odpowiedzią. Odnośnie zaś pytania numer 84 organ wskazał, iż zarzuty kandydata są chybione, gdyż kwestie małżeńskich ustrojów majątkowych reguluje kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis art. 33 kodeksu zawiera 10 przedmiotów i praw należących do majątku osobistego każdego z małżonków, natomiast art. 49 § 1 tego kodeksu wskazuje na jakie przedmioty i prawa nie można rozszerzyć wspólności ustawowej przez umowę majątkową małżeńską. Istota tego pytania sprowadzała się natomiast do wskazania, na jakie kategorie przedmiotów lub praw należących do majątku osobistego można rozszerzyć umową majątkową wspólność majątkową. Jednocześnie wskazane w pytaniu stwierdzenie "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym..." jednoznacznie wskazywało, iż prawidłowa odpowiedź wynika z tego kodeksu. Zdaniem organu nie było uzasadnione wprowadzanie rozróżnienia na osobiste i majątkowe prawa autorskie, gdyż pytanie dotyczyło umów majątkowych małżeńskich, a zatem oczywiste było, że chodzi o te prawa autorskie i pokrewne, które mają charakter majątkowy. Natomiast prawa osobiste (niemajątkowe) nie należą do jakiegokolwiek majątku ani osobistego, ani też objętego wspólnością. Zdaniem organu błędna jest interpretacja kandydata, iż prawa autorskie osobiste należą do praw niezbywalnych, na które nie można rozszerzyć wspólności majątkowej przez umowę majątkową małżeńską. Art. 49 § 1 pkt 3 k. r. i o. dotyczy bowiem wyłącznie praw niezbywalnych o charakterze majątkowym. Również art. 33 pkt 5 k. r. i o. wymienia przysługujące tylko jednej osobie prawa niezbywalne, stanowiąc, że te należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Są to jednak stale prawa majątkowe. A zatem o tym, że niezbywalne prawa niemajątkowe (w tym prawa autorskie osobiste) nie należą do majątku wspólnego małżonków i, że nie można na nie rozszerzyć wspólności majątkowej nie przesądza reguła wyrażona w art. 33 pkt 5 tego kodeksu, ale okoliczność, że wspólność majątkowa obejmuje tylko prawa majątkowe. Organ podkreślił również, iż zbędne jest wprowadzanie dodatkowego terminu "majątkowe" do art. 33 pkt 9 k.r. i o., gdyż jest tu mowa o prawach autorskich w kontekście majątku osobistego lub wspólnego. A więc oczywiste jest, że chodzi o prawa majątkowe. Ponadto organ wskazał, iż znajomość przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego była wystarczająca do odpowiedzi na powyższe pytanie, tym bardziej, że ustawa o prawach autorskich i prawach pokrewnych nie znalazła się w wykazie aktów prawnych wchodzących w zakres egzaminu. Na przedmiotową decyzję skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzucił mające wpływ na wynik sprawy naruszenie: 1. artykułu 339 ust. 1 i 1a u.r.p. polegające na umieszczeniu w teście pytania numer 84, w którym żadna z odpowiedzi nie była poprawna; 2. artykułu 7 i 8 k.p.a. poprzez niedokładne i nierzetelne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy; 3. artykułu 77 § 1 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego; 4. artykułu 80 k.p.a. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, w tym zasad logicznego rozumowania i zasad wiedzy prawnej. i wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją uchwały Komisji Egzaminacyjnej. W uzasadnieniu skarżący podtrzymał argumenty zawarte w odwołaniu odnośnie pytania numer 84. Wskazał, iż prawa autorskie mają dualistyczny charakter zaś umowa majątkowa małżeńska nie może rozszerzać wspólności majątkowej na autorskie prawa osobiste. Zdaniem skarżącego autorskie prawa osobiste zaliczają się do praw niezbywalnych wskazanych w art. 49 k. r. i o. Nie można zgodzić się z organem, iż prawidłowa odpowiedź na to pytanie znajduje się w treści art. 33 k.r. i o., gdyż pytanie to nie odnosiło się do wskazania jakie prawa należą do majątku osobistego każdego z małżonków. A zatem, jego zdaniem, w pytaniu tym brak jest poprawnej odpowiedzi. Skarżący podkreślił również, iż pytania egzaminacyjne nie powinny być formułowane w taki sposób, aby przynajmniej jedna w logicznym ciągu z pytaniem nie tworzyła prawidłowej, niedwuznacznej, pozbawionej dodatkowych założeń odpowiedzi. Ponadto skarżący wskazał, iż organ naruszył przepisy k.p.a., gdyż w decyzji brak jest argumentacji prawnej przemawiającej za zasadnością wydanego orzeczenia, przez co skarżący musi domyślać się przyczyn, dla których organ wydał zaskarżoną decyzję. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Zdaniem organu zarzuty skarżącego są bezzasadne. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania organ wskazał, iż rozpoznając sprawę zbadał całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i na tej podstawie wydał swoją decyzję wyczerpująco wyjaśniając motywy swojego rozstrzygnięcia. Natomiast odmienna od poglądów skarżącego ocena materiału dowodowego nie może, zdaniem organu, stanowić podstawy zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Odnośnie zaś pytania numer 84 organ ponownie wskazał, iż problematyka małżeńskich ustrojów majątkowych jest uregulowania w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, zaś kwestionowane pytanie odnosi się właśnie do tej regulacji. Przy tworzeniu tego pytania posłużono się identycznymi sformułowaniami, jakie zostały użyte przez ustawodawcę w kodeksie. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymagało znajomości art. 33 i art. 49 k. r. i o. i ich porównania. Jednocześnie pytanie to dotyczyło umów majątkowych małżeńskich, a zatem zastrzeżenie co do "majątkowego zakresu" tego pytania zostało w jego treści jasno zawarte. W ocenie Ministra Sprawiedliwości dla prawidłowej odpowiedzi na powyższe pytanie wystarczająca zatem była znajomość przepisów kodeksu tym bardziej, że przepisy ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych nie mogły znaleźć się w pytaniach egzaminacyjnych. Jednocześnie organ podkreślił, iż obowiązujące przepisy nie nakazują, aby treść pytania egzaminacyjnego była powtórzeniem treści określonego przepisu, lecz pytanie ma oddawać jego istotę. Natomiast sprawdzenie znajomości danej regulacji może być dokonywane zarówno w sposób pozytywny, tj. wskazanie czego dany przepis dotyczy, jak i negatywny, tj. czego dany przepis nie dotyczy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Rozpoznając skargę w świetle powyższych kryteriów należy uznać, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Przedmiotem rozpoznania była skarga D. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] utrzymująca w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] września 2009 r. nr [...] w sprawie ustalenia negatywnego wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską. Skarżący uzyskał z egzaminu 99 punktów, co w efekcie dało negatywny wynik. Postępowanie związane z egzaminem konkursowym na aplikację radcowską regulują przepisy art. 33 - 3310 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z art. 33 1 ust. 1 tej ustawy egzamin wstępny przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane w drodze zarządzenia, zwane dalej "komisjami kwalifikacyjnymi". Po przeprowadzeniu egzaminu komisja ustala wynik kandydata w drodze uchwały, zaś od tej uchwały służy kandydatowi odwołanie dotyczące wyniku jego egzaminu do Ministra Sprawiedliwości (art. 3310 ust. 3 u.r.p.). Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego, z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 331 ust. 3 u.r.p.). Stosownie do art. 339 ust. 1 u.r.p. egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt, a pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnym. W przedmiotowej sprawie egzamin został przeprowadzony przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...]. Egzamin odbył się w dniu 19 września 2009 r. Z przebiegu egzaminu sporządzono protokół, który został podpisany przez członków komisji egzaminacyjnej. Do protokółu załączono listę obecności zdających z ilością punktów otrzymanych przez każdego z nich oraz podano te wyniki do wiadomości zdających. W ocenie Sądu, zarzuty skarżącego odnośnie wadliwego sformułowania pytania numer 84 nie zasługują na uwzględnienie, gdyż nie doszło do naruszenia art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Dokonując analizy przedmiotowej sprawy Sąd podzielił w całości argumentację organu. W ocenie Sądu zakwestionowane pytanie dotyczyło wyłącznie problematyki z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego. Prawidłowe udzielenie odpowiedzi wymagało znajomości przepisów zawartych w Dziale III kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujących zagadnienie małżeńskich ustrojów majątkowych. W art. 33 kodeksu ustawodawca wskazał 10 kategorii praw należących do majątku osobistego każdego z małżonków. Wśród nich w punkcie 9 znalazły się "prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy". Ponadto dział III kodeksu zawiera przepisy dotyczące umownych ustrojów majątkowych, dopuszczając możliwość regulowania stosunków majątkowych między małżonkami poprzez zawieranie umów majątkowych (intercyz). W myśl art. 47 § 1 kodeksu małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Natomiast art. 49 § 1 kodeksu stanowi negatywny katalog przedmiotów i praw, na które nie można rozszerzyć umową majątkową wspólności majątkowej małżeńskiej. Wśród nich znajdują się m. in. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu i darowizny (pkt 1) oraz niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (pkt 5). A więc przepisy te eliminowały wprost odpowiedzi podane w pkt "A" i "B" jako poprawne. Ponadto należy zauważyć, iż odpowiedzi te były dokładnymi cytatami wskazanych punktów z art. 49 k. r. i o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Przepis ten nie wskazuje natomiast na prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Zatem należy uznać, iż prawa te mogą być objęte wspólnością ustawową przez umowę majątkową małżeńską. Nie była również wymagana znajomość podziału na prawa autorskie osobiste i prawa autorskie majątkowe, która wynika wprost z przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, gdyż znajomość tej ustawy nie obowiązywała na egzaminie konkursowym. Należy jednakże zauważyć, iż kwestionowane pytanie zostało sformułowane w taki sposób, że nie ma wątpliwości, iż chodzi o majątkowy zakres pytania, skoro jest w nim mowa o umowie majątkowej. Dlatego też zbędne było rozróżnianie praw autorskich o charakterze osobistym i praw autorskich o charakterze majątkowym. Nie może bowiem budzić wątpliwości, że przedmiotem umów majątkowych mogą być wyłącznie dobra o charakterze majątkowym. Terminy, którymi posłużono się w pytaniu – umowa majątkowa małżeńska, wspólność majątkowa, dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Natomiast pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w związku z art. 49 § 1 pkt 3 k.r. i o.), dlatego też wszelkie wywody na ten temat są niezasadne. Zauważyć również należy, że prawa te dotyczą wyłącznie praw niezbywalnych ale o charakterze majątkowym, nie odnoszą się natomiast – wbrew wywodom skargi – do niezbywalnych praw niemajątkowych (w tym praw autorskich osobistych). Jak słusznie bowiem wskazał organ, przepisy o umownych ustrojach majątkowych małżeńskich obejmują swoją regulacją jedynie prawa o charakterze majątkowym. W ocenie Sądu Minister Sprawiedliwości nie naruszył również przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy przepisów postępowania, gdyż wyczerpująco przeprowadził dowody służące ustaleniu stanu faktycznego zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej (art. 7 i 77 k.p.a.) oraz należycie i wyczerpująco uzasadnił swoją decyzję (art. 107 k.p.a.). W sposób wszechstronny ocenił całokształt materiału dowodowego, dokonując analizy znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Ponadto Sąd oceniając zaskarżoną decyzję nie stwierdził żadnych innych uchybień, których istnienie powinien uwzględnić z urzędu. Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.