VI SA/Wa 614/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Maliszewska Sędzia WSA Joanna Wegner (spr.) Protokolant st. ref. Łukasz Kawalec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2019 r. sprawy ze skargi K. d.d. N., S. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie o unieważnienie patentu na wynalazek 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej na rzecz skarżącej K. d.d. N., S. kwotę 2217 (dwa tysiące dwieście siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z [...] lipca 2018 r. nr [...] Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej umorzył postępowanie w sprawie z wniosku K. d.d. w N. na Słowenii o unieważnienie patentu na wynalazek pt. "Zastosowanie kombinacji pyretroidu i związku nikototynylowego" nr [...] udzielonego na rzecz B. LLC w T. w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 256 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2013 r., poz. 1410 ze zm.) – zwanej dalej "p.w.p.", art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257. ze zm.) – zwanej dalej "k.p.a." oraz art. 98 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1460). Decyzja została wydana w następujących okolicznościach sprawy. W dniu 26 listopada 2001 r. B. LLC dokonała w Urzędzie Patentowym RP zgłoszenia wynalazku "Kompozycje zapewniające wzmożoną aktywność roztoczobójczą". Wynalazek wedle zgłaszającego obejmował kompozycję przeznaczoną do zwalczania pasożytniczych owadów i roztoczy u ssaków. W dniu 27 czerwca 2008 r. Urząd Patentowy RP zawiadomił zgłaszającego, że w świetle opisu innego zgłoszenia ([...])nie nosi przymiotu wynalazczości przeznaczenie wynalazku jako środka zwalczającego owady. Po zmodyfikowaniu zgłoszenia, polegającego na wyeliminowaniu jego zastosowania przeciwko owadom, decyzją z [...] grudnia 2009 r. Urząd Patentowy RP udzielił B. LLC patentu na wynalazek pt. "Zastosowanie kombinacji pyretroidu i związku nikototynylowego" nr [...] na rzecz B. LLC. Obejmuje on zastosowanie kompozycji zawierającej kombinację składników aktywnych złożoną z pyretroidów i związków nikotynylonowych do wytwarzania produktu do zwalczania pasożytniczych roztoczy – pajęczaków, w szczególności kleszczy u ssaków. Substancja ta sprzedawana jest przez B. LLC na rynku leków weterynaryjnych pod nazwą [...]. Występując do Urzędu Patentowego RP z żądaniem unieważnienia patentu K. d.d. powołała się na to, że jest realnym konkurentem uprawnionego z powyższej decyzji, posiadając aktualny i rzeczywisty zamiar wykorzystywania wynalazku. Wskazała, że przysługuje jej pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego [...] na terenie Polski, którego skład jest identyczny z tym, który został objęty patentem. Wskazanie tego leku ograniczono jednak do zwalczania pcheł, wyłącznie ze względu na ochronę patentową, mimo że mógłby być on sprzedawany także ze wskazaniem przeciwko kleszczom. Skarżąca wyjaśniła, że produkt zarejestrowano według europejskiej procedury zdecentralizowanej przeciwko kleszczom w niektórych państwach europejskich (jak np. Ruminia, Bułgaria, Słowenia czy Chorwacja), z wyjątkiem tych, w których obowiązuje, podobne jak w Polsce, zastrzeżenie patentowe. Swój interes prawny w postępowaniu wywodziła z gwarantowanej w art. 20 i art. 22 Konstytucji swobody prowadzenia działalności gospodarczej. W toku postępowania uprawniony do ochrony patentowej podniósł zarzut braku interesu prawnego wnioskodawcy z uwagi na brak podjęcia przez skarżącą działań świadczących o rzeczywistym zamiarze posługiwania się wynalazkiem. W szczególności wskazano, że strona nie wystąpiła o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu leku [...] ze wskazaniem przeciwko kleszczom. W uzasadnieniu decyzji z [...] lipca 2018 r. organ wyjaśnił, że skarżącemu nie przysługuje interes prawny w postępowaniu o unieważnienie patentu, bowiem jego zainteresowanie korzystaniem z patentu wynika jedynie z subiektywnego przekonania, nie zaś okoliczności powiązanych z normą prawa materialnego. Oferowaniu przez niego na rynku produktu [...] w zastosowaniu przeciwko pchłom nie stoi na przeszkodzie przysługująca B. LLC ochrona patentowa. Nie zagraża ona także przysługującej skarżącemu wolności gospodarczej, a nie wykazał on, by na rynku polskim posiadał realny zamiar wprowadzania wspomnianego produktu także w zastosowaniu przeciwko kleszczom. W ocenie organu mogłoby o tym świadczyć w szczególności wszczęcie postępowania o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w tym zakresie. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucono po pierwsze naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 7, 8 § 1, art. 75 § 1 i 2, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2 w związku z art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k. p. a. w związku z art. 256 ust. 1 poprzez naruszenie obowiązku zebrania i rozpatrzenia przez organ całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i nieprzeprowadzenie dowodu zgłoszonego przez skarżącą podczas rozprawy w dniu [...] czerwca 2017 r. o odebranie oświadczenia w trybie z art. 75 § 2 k. p. a., niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyczyn nieuwzględnienia wspomnianego wniosku odwodowego oraz brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy oraz błędną ocenę materiału dowodowego, sprzecznie z treścią zgromadzonych dowodów i wbrew zasadom doświadczenia życiowego. Ponadto zarzucono naruszenie art. 28 k. p. a w związku z art. 256 ust. 1 p. w. p. poprzez przyjęcie przez organ, że złożenie wniosku o rejestrację krajową leku ze wskazaniem objętym patentem stanowi kryterium rozstrzygające spełnienia przesłanki aktualności interesu prawnego. Skarżąca spółka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi podzielając twierdzenia i argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę wnosząc o jej oddalenie, organ zaprezentował stanowisko analogiczne jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ wydana w sprawie decyzja dotknięta jest naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz prawa materialnego w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r., poz. 1302). Wadliwie bowiem przyjęto, że skarżącej spółce nie przysługuje w tym postępowaniu interes prawny, co wywarło bezpośredni wpływ na treść zaskarżonej decyzji. Nie ulega wątpliwości, że stroną postępowania o unieważnienie patentu może być tylko taki podmiot, który legitymuje się interesem prawnym. Stanowi o tym wprost art. 89 ust. 1 p. w. p. Ten odwołujący się do przyjętej w art. 28 k. p. a. konstrukcji strony postępowania uzależnia uzyskanie tego statusu od tego, by realizowany w tym postępowaniu interes nosił miano prawnego, a więc by wywodzony był z przepisu prawa. W nauce i orzecznictwie sądowym wskazuje się na to, że źródłem owego interesu prawnego mogą być normy prawa materialnego, procesowego, jak również ustrojowego. W odróżnieniu od stanowiska prezentowanego przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejski Trybunał Praw Człowieka, organy administracji rodzimej z rzadka powołują się na wspólne państwom europejskim zasady dla zapewnienia niezbędnej ochrony praw czy wolności o charakterze podstawowym (zob. np. wyrok TSUE z 25 lipca 2002 r., w sprawie C-50/00 czy wyrok ETPCz z 15 maja 1986 r. w sprawie 222/84 Johnston, Rec. str. 1651, pkt 18). A przecież efektywna realizacja tejże ochrony stanowi czynnik przesądzający o zachowaniu przez państwo podstawowych wartości demokratycznych (zob. E. Łętowska, Z. Kmieciak, Wstęp [w:] Z. Kmieciak (red.), Partycypacja w postępowaniu administracyjnym. W kierunku uspołecznienia interesu prawnego, Warszawa 2017, s. 12 – 13). Respektowaniu obowiązku poszukiwania także wśród wspólnych państwom europejskim tradycji konstytucyjnych źródeł interesu prawnego stać na przeszkodzie może wąskie pojmowanie wykształconej jeszcze w XIX wieku konstrukcji strony postępowania, której zręby wypracowano w orzecznictwie wiedeńskiego Trybunału Administracyjnego. Warto jednak przypomnieć, że już w orzecznictwie przedwojennego Najwyższego Trybunału Administracyjnego, co do zasady wąsko ujmującego kategorię interesu prawnego, dopuszczano niekiedy wywodzenie go z potrzeby ochrony prawa do prowadzenia przedsiębiorstwa w określonych warunkach gospodarczych (zob. wyrok NTA z 25 października 1932 r., L. Rej. 5018/29, "Orzecznictwo Sądów Najwyższych w sprawach podatkowych i administracyjnych" 1933, R. 2, T. 1, Nr 5, poz. 284, zob. także glosa T. Zawilińskiego do tego wyroku zamieszczona w tym samym publikatorze na s. 366 – 368). Korespondująca z koncepcją strony postępowania administracyjnego idea ochrony publicznych praw podmiotowych okazuje się obecnie daleko niewystarczająca dla otwarcia dostępu do procesu dla wszystkich tych podmiotów, które powinny mieć możność realizacji swych interesów wywodzonych ze wspomnianych wcześniej dla europejskiej tradycji podstawowych wartości. Natomiast dynamiczna wykładnia ukutego tak dawno pojęcia strony pozwala na realne wykonywanie swych funkcji przez organy administracji, którym stawia się przecież oczekiwanie uważności i rzetelnego załatwiania powierzonych jej spraw indywidualnych. Wartością, która podlega ochronie w sprawach z zakresu ochrony patentowej jest niewątpliwie gwarantowana w art. 20 i 22 Konstytucji wolność podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej. Wykonywaniu tej swobody poświęcono przepisy ustawy z 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2019 r., poz. 1292), której art. 2 odwołuje się do równości podejmowania, wykonywania i zakończenia działalności gospodarczej. Wykazanie interesu prawnego na podstawie tak ogólnie sformułowanych przepisów może być skomplikowane, bo wymaga odwołania się do konkretnego prawa bądź obowiązku przedsiębiorcy. Powołanie się na takie uprawnienie bądź powinność, znajdujące zakotwiczenie w tych ogólnie ujętych uregulowaniach, stwarza podstawę do uzyskania przymiotu strony postępowania. Wprowadzanie ograniczeń od wolności gospodarowania dopuszczalne jest tylko w drodze ustawy i z zachowaniem proporcjonalnej relacji względem ochrony interesu publicznego. Do tego rodzaju barier w wykonywaniu działalności zalicza się obowiązek respektowania cudzych praw wyłącznych (zob. wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 2942, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wywiązywanie się z tej powinności polegać w szczególności może na niepodjęciu określonej aktywności na rynku bądź wycofaniu się z niej. W takiej sytuacji podjęcie akcji procesowej przeciwko istniejącej ochronie patentowej w celu zwalczania wynikającego zeń ograniczenia swobody działalności gospodarczej stanowić może wyraz realizacji interesu prawnego. Jego identyfikacja zależy od rezultatu badania zachowania przedsiębiorcy w stosunku do przedmiotu objętego prawem ochronnym. Jak wyjaśnił NSA w wyroku z 9 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 335/09 (www.orzeczenia.nsa.gov.pl), "(...) dla wykazania interesu prawnego opartego na bardzo ogólnej normie prawnej, należy wskazać okoliczności, z których wynika, że sfery prawne uprawnionego (jego prawo wyłączne) i wnioskodawcy (jego prawo do swobody działalności gospodarczej) zazębiają się w szczególny sposób, który uzasadnia wystąpienie z wnioskiem o ochronę prawną polegającą na eliminacji danego prawa wyłącznego.". Okolicznością kluczową dla rozpoznania niniejszej sprawy jest to, że skarżący oraz uprawniony są realnymi konkurentami na rynku, bowiem oferują w istocie tożsamy produkt leczniczy. Preparat generyczny [...], który sprzedaje skarżąca spółka wykazuje identyczne właściwości, jak substancja chroniona patentem, bowiem ich skład jest taki sam. Stosując lek [...] zabezpieczamy zwierzę nie tylko przed pchłami, ale i przed kleszczami, o czym producent generyku nie informuje, bo zabrania tego sporny patent. Oferowanie produktu [...] odbywa się więc z ograniczonymi, w stosunku do faktycznych wskazaniami. Ten stan rzeczy wynika bezpośrednio obowiązującego prawa ochronnego. Jest zatem oczywiste, że skarżący dążąc do oferowania leku w pełnym zakresie wskazań leczniczych ma interes gospodarczy w pozbawieniu wynalazku ochrony patentowej. Tym razem jednak ów, zaliczany do kategorii faktycznego, interes ekonomiczny splata się nierozerwalnie z interesem prawnym, bowiem gwarantowanemu przez różnej rangi wspomniane przepisy ogólne, swobodnemu prowadzeniu działalności gospodarczej stoi na przeszkodzie przepis prawa ustanawiający prawo wyłączne do korzystania z objętego ochroną patentową wynalazku (art. 63 ust. 1 p. w. p.). Naruszenie tego prawa skutkuje powstaniem roszczeń, o których mowa w art. 66 ust. 1 p. w. p. Lek [...] znajduje się w legalnym obrocie w Polsce i trudno – w świetle logiki i doświadczenia życiowego – uznać zamiar skarżącej udzielenia nabywcom pełnej informacji o szerszych niż dotąd wskazywane na opakowaniu działaniach za nierzeczywisty czy nieaktualny. Stawiane skarżącemu przez organ oczekiwanie, iżby ten wykazał istnienie interesu prawnego w tej sprawie pozorowanymi działaniami, w postaci wystąpienia o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu jest nieuzasadnione. Istotnie, skarżąca spółka nie posiada na terenie Polski takiego zezwolenia. Jednak jej aktywność dobitnie świadczy o tym, że podjęła na wspólnym rynku unijnym, w tym w Polsce działania zmierzające do uruchomienia sprzedaży preparatu [...] także w przeznaczeniu przeciwko kleszczom. Zamiar ten jest racjonalny i uzasadniony także ze względu na potrzebę ochrony zbiorowych interesów konsumentów, oczekujących rzetelnej i wyczerpującej informacji o działaniu każdego produktu leczniczego. Jak wynika z akt sprawy, pierwotne dążenie uczestnika do objęcia ochroną patentową wszystkich wskazań spornej substancji nie powiodło się, z uwagi na stwierdzony przez Urząd Patentowy brak przymiotu wynalazczości w przeznaczeniu przeciwko pchłom. Okoliczność ta stworzyła możliwość nieskrepowanego obrotu tą substancją w tym właśnie wskazaniu przez innych przedsiębiorców, ale z ryzykiem zainicjowania postępowania o unieważnienie patentu przez takiego konkurenta. Z takim zjawiskiem w tych szczególnych warunkach rynkowych powinien się uprawniony liczyć. W sprawie niniejszej specyficzne jest także i to, że kluczowe fakty pozostają pomiędzy organem oraz stronami bezsporne. Nie ma sporu bowiem co do tego, że skarżąca wprowadza zgodnie z prawem do obrotu produkt leczniczy [...] stanowiący generyk produktu konkurenta o nazwie [...] i wykazujący w rzeczywistości identyczne właściwości. Zapatrywanie to czyni podnoszoną przez stronę skarżącą potrzebę odebrania od jej przedstawicieli oświadczenia w trybie art. 75 § 2 k. p. a. w istocie zbędną dla rozstrzygnięcia tej sprawy. Pamiętać przy tym należy, że katalog dowodów gromadzonych w postępowaniu administracyjnym choć w świetle art. 75 § 1 k. p. a. pozostaje otwarty, nie jest w konkretnej sprawie nieograniczony. Powinny być przecież zbierane jedynie te dowody, które mają istotny wpływ dla załatwienia sprawy i wydania decyzji. W kontrolowanym przez Sąd postępowaniu nie można organowi uczynić zarzutu niekompletności materiału dowodowego. Skuteczny był natomiast zarzut jego wadliwej oceny, a wyrażający się w stwierdzeniu, że skarżącej udało się wykazać posiadanie interesu prawnego we wszczęciu i prowadzeniu postępowania o unieważnienie patentu w trybie z art. 89 ust. 1 p. w. p. Dlatego zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k. p. a. Ustanowiona w kodeksie zasada oficjalności obciąża organ administracji publicznej obowiązkiem zebrania, a następnie rozważenia całego materiału dowodowego z urzędu. Koresponduje z nim przyjęta w postępowaniu administracyjnym koncepcja spoczywającego na organach administracji ciężaru dowodu. Tak ukształtowana zasada ciężaru dowodu doznaje przełamania w tych przypadkach, w których możliwości poczynienia ustaleń przez organ są ograniczone, zwłaszcza gdy wykazanie określonych faktów pozostaje w interesie strony (zob. wyrok NSA z 15 grudnia 2017 r., sygn. akt II OSK 603/16, LEX nr 2429212), bądź gdy przepis prawa przenosi tenże ciężar na stronę postępowania. Rozwiązanie to pozwala na zwolnienie organu procesowego od obowiązku gromadzenia pewnych dowodów, ograniczając jego aktywność do wszechstronnej jego oceny. Tego rodzaju uregulowanie zamieszczono właśnie w art. 89 ust. 1 p. w. p. Pomimo jednak tego, że wnioskodawca wywiązał się z nałożonego nań obowiązku przedstawienia dowodów, organ wadliwie je ocenił. Nieprawidłowo bowiem przyjęto, że brak jest dowodów istnienia interesu prawnego wnioskodawcy w tej sprawie. Reasumując, nieprawidłowa ocena zgromadzonych dowodów, a także mylna, zawężająca wykładnia pojęcia "interes prawny", którym posłużył się ustawodawca w art. 89 ust. 1 p. w. p., a w konsekwencji wadliwe zdefiniowanie kategorii strony postępowania skutkowała nieprawidłowym rozstrzygnięciem analizowanej sprawy. Załatwiając tę sprawę ponownie Urząd Patentowy RP ustosunkuje się do żądania skarżącej spółki merytorycznie, przyjmując że służy jej interes prawny w postępowaniu z wniosku o unieważnienie spornego patentu. Mając powyższe na uwadze, uznając skargę za uzasadnioną, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku. O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 200 w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800), na które złożyły się: 1000 złotych tytułem wpisu sądowego, 1200 złotych tytułem wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem oraz 17 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa.