VII SA/Wa 1041/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Paweł Groński po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2007 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku U. H. i M.H. o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2005 r.,sygn. akt VII SA/Wa 1041/04, oddalającego skargę U. H. i M. H. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2004r., znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej nakazu rozbiórki p o s t a n a w i a przywrócić termin do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 czerwca 2005 r., sygn. akt VII SA/Wa 1041/04. W dniu 30 lipca 2004 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynęła skarga U. H. i M. H na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2004 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej nakazu rozbiórki. W skardze tej został zawarty wniosek skarżących o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 15 października 2004 r. Sąd oddalił powyższy wniosek skarżących. Po rozpatrzeniu zażalenia U. H. i M. H. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej NSA) uchylił ww. postanowienie w dniu 22 marca 2005 r. (sygn. akt II OZ 88/05) i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd drugiej instancji wskazał, iż – w jego ocenie - w przedmiotowej sprawie zaistniały przesłanki pozwalające na wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę w niniejszej sprawie. W tym samym dniu Sąd na rozprawie wydał postanowienie, którym – po ponownym rozpoznaniu wniosku skarżących o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji - wniosek ten oddalił. Na postanowienie to skarżący wnieśli zażalenie, wnosząc ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego oraz ustanowienia radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał skarżącym prawo pomocy poprzez zwolnienie ich od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w związku z wniesieniem zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2005 r. oraz poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu – radcy prawnego w związku z wniesieniem zażalenia na wymienione postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Pełnomocnikiem z urzędu dla skarżących Okręgowa Izba Radców Prawnych w Warszawie wyznaczyła radcę prawnego A O. Natomiast postanowieniem wydanym w dniu 23 maja 2006 r. (sygn. akt II OZ 527/06) NSA rozpoznał zażalenie skarżących na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 10 czerwca 2005 r. (oddalające wniosek skarżących o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji), uchylając zaskarżone postanowienie i przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. W uzasadnieniu orzeczenia NSA podniósł m. in. konieczność stosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. (dalej ppsa) i wynikające z jego treści związanie Sądu wykładnią prawa dokonaną przez NSA. Postanowieniem z dnia 3 lipca 2006 r. – po ponownym rozpoznaniu wniosku skarżących o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji – Wojewódzki Sąd Administracyjny Warszawie po raz kolejny oddalił przedmiotowy wniosek, stwierdzając, iż nie jest możliwe wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji po uprawomocnieniu się wyroku wydanego w pierwszej instancji. Powyższe rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji również zostało zaskarżone przez skarżących (reprezentowanych przez pełnomocnika z urzędu). Po rozpoznaniu zażalenia, NSA postanowieniem z dnia 10 października 2006 r. (sygn. akt II OZ 1004/06) uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2006 r. i umorzył postępowanie w zakresie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Natomiast w dniu 14 maja 2007 r. do Sądu wpłynęło pismo U. H. i M. H., w którym zawarli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie skargi kasacyjnej oraz o "przywrócenie terminu". W uzasadnieniu powołali się na powołane wyżej postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 stycznia 2006 r., jednocześnie wyrażając opinię, iż pełnomocnik ustanowiony w sprawie zobowiązany jest do jej prowadzenia w sposób kompleksowy, w tym również do wywiedzenia skargi kasacyjnej od wyroku wydanego przez Sąd w pierwszej instancji. Do wniosku skarżący dołączyli kopię pisma radcy prawnego A.O. z dnia 11 stycznia 2007 r., z którego wynika, iż w związku z umorzeniem przez NSA postępowania z wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, uznał on, że jego umocowanie do prowadzenia tej sprawy wygasło. Wnioskodawcy, nie zgadzając się z takim stanowiskiem pełnomocnika, wnieśli o przyznanie prawa pomocy w celu wniesienia skargi kasacyjnej. Po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 25 maja 2007 r. zwolnił skarżących od kosztów sądowych oraz umorzył postępowanie w zakresie ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd m.in. podniósł, że uprzednie ustanowienie w niniejszej sprawie pełnomocnika z urzędu (postanowieniem Sądu z dnia 12 stycznia 2006 r.) - pomimo mylącego zwrotu "w związku z wniesieniem zażalenia", zawartego w sentencji ww. postanowienia z dnia 12 stycznia 2006 r. – dotyczy całego postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji w niniejszej sprawie umocowanie pełnomocnika z urzędu do prowadzenia tego postępowania trwa nadal. Na powyższe rozstrzygnięcie w części dotyczącej umorzenia postępowania skarżący wnieśli zażalenie, które NSA oddalił postanowieniem z dnia 19 września 2007 r. (sygn. akt II OZ 780/07), w pełni podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji. Po zapoznaniu się treścią ww. orzeczenia NSA, pełnomocnik z urzędu w dniu 29 października 2007 r. (vide data stempla pocztowego) złożył w imieniu skarżących wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia zapadłego w niniejszej sprawie wyroku. W uzasadnieniu tego wniosku przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania i podniósł, że od początku intencją skarżących było zaskarżenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2005 r., nie zaś wydanego w tym samym dniu postanowienia dotyczącego kwestii wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Wniesienie zażalenia na to postanowienie było, w ocenie pełnomocnika, błędem skarżących wynikającym z braku orientacji w procedurze sądowoadministracyjnej. Zaakcentował, iż w momencie wniesienia zażalenia skarżący nie dysponowali pełnomocnikiem z urzędu, który to został ustanowiony już po upływie terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku. Ponadto podkreślił, że procedowanie Sądu w przedmiocie ustanowienia radcy prawnego było długotrwałe, zakończone dopiero postanowieniem z dnia 12 stycznia 2006 r. Pełnomocnik skarżących zwrócił także uwagę, iż strona postępowania pozbawiona pomocy prawnej posiada daleko idącą ochronę w postępowaniu sądowoadministracyjnym i nie spotyka się z konsekwencjami ściśle przestrzeganej zasady ignorantia iuris nocet. Jednocześnie wskazał na wyjątkowość zaistniałej sytuacji, która uzasadnia przywrócenie terminu pomimo upływu roku od jego uchybienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. art. 86 § 1 ppsa, jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (art. 87 § 1 i 2 ppsa). Ponadto należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 87 § 5 ppsa po upływie roku od uchybionego terminu jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych. Badając w pierwszej kolejności spełnienie przez wnioskodawcę warunków formalnych niezbędnych do skutecznego wniesienia wniosku o przywrócenie terminu, Sąd stwierdził, iż skarżący zachowali 7-dniowy termin do wniesienia wniosku od momentu ustania przyczyny uchybienia terminu. Należy bowiem wskazać, że przyczyna uchybienia terminu obiektywnie ustała dopiero po doręczeniu pełnomocnikowi skarżących postanowienia NSA z dnia 19 września 2007 r. rozstrzygającego ostatecznie kwestię zakresu umocowania do prowadzenia niniejszej sprawy, co nastąpiło w dniu 28 września 2007 r. (vide zwrotne potwierdzenie odbioru – karta 265 akt) i – w konsekwencji - poczynieniu dalszych ustaleń ze skarżącymi odnośnie zasadności dalszego prowadzenia sprawy oraz stanowiska skarżących w kwestii dalszego reprezentowania ich przez dotychczasowego pełnomocnika z urzędu. Powyższe ustalenia zostały dokonane bezpośrednio przed złożeniem wniosku. Ponadto wraz z wniesieniem wniosku o przywrócenie terminu pełnomocnik skarżących – stosownie do treści przepisu art. 87 § 4 ppsa - dokonał odpowiedniej czynności procesowej (terminowi której uchybił), tj. złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy, należy zauważyć, że przyczyną usprawiedliwiającą uchybienie terminu może być sytuacja, w której strona, pomimo dołożenia należytej staranności i podjęcia największego możliwego w danym przypadku wysiłku, nie jest w stanie przezwyciężyć przeszkody do dokonania przewidzianej przepisami ustawy czynności procesowej. Taką przyczyną może być zatem np. nagła choroba, wypadek losowy, konieczność nagłego wyjazdu itp. Należy podkreślić, że wyjątkowe sytuacje, mające obiektywnie zasadniczy wpływ na możliwość zachowania przez stronę terminu do dokonania czynności procesowej mogą powstać także w wyniku błędów organów administracji publicznej, co ustawodawca przewidział regulując nakaz właściwego działania tych organów w przepisach art. 9 i 112 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., jak i niewłaściwych czynności podejmowanych przez sąd administracyjny rozpoznający sprawę, czemu przeciwdziałać ma rzetelna realizacja zasady wyrażonej w art. 6 ppsa w połączeniu z przestrzeganiem pozostałych reguł prawidłowego postępowania sądowego. Dlatego rozstrzygając kwestię przywrócenia terminu, Sąd w pierwszej kolejności wziął pod uwagę treść art. 6 ppsa, zgodnie z tym którym sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Należy w tym miejscu podnieść, iż przedmiotowy nakaz właściwego postępowania sądowoadministracyjnego uzupełnia jedną z podstawowych zasad, na jakich powinno opierać się to postępowanie, a mianowicie regułę równouprawnienia stron, która sprowadza się do zagwarantowania każdej ze stron procesu jednakowych środków ochrony ich praw i takich samych możliwości wykorzystywania ich przez podejmowanie odpowiednich czynności procesowych. Nie ulega wątpliwości, że realizując powyższą zasadę Sąd powinien inaczej traktować stronę reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika, czyli radcę prawnego lub adwokata, a inaczej - osobę, która zawodowo nie korzysta z posiadanej wiedzy prawniczej zdobytej w trakcie długotrwałego procesu kształcenia. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w innych "łagodniejszych" skutkach procesowych czynności podejmowanych przez strony niereprezentowane przez profesjonalnych pełnomocników. Ponadto strona nie może ponosić ujemnych skutków czynności podejmowanych przez sąd rozpoznający sprawę np. z powodu przedłużającego się i dezorientującego stronę postępowania ubocznego, niezwiązanego z merytorycznym załatwieniem sprawy, odwlekanie kwestii przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i wydawanie nieścisłych rozstrzygnięć (vide postanowienie Sądu z dnia 12 stycznia 2006 r.), czy wreszcie niewłaściwe działanie umocowanego w sprawie radcy prawnego. Reasumując stwierdzić należy, iż wyjątkowa przyczyna wskazująca na brak winy strony i uzasadniająca przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej może wystąpić także w przypadku, gdy z jednej strony skarżącemu nie można zarzucić niedbalstwa i lekceważącego stosunku do prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego, a z drugiej - całokształt czynności podjętych w ramach tego postępowania ma negatywny wpływ na sytuację procesową strony, obiektywnie ją pogarszając i doprowadzając np. do pozbawienia możliwości rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy podkreślić należy, że długotrwałe i mylące stronę postępowanie incydentalne w zakresie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji, zakończone ostatecznie dopiero postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2006 r., mogło wprowadzić w błąd skarżących pozbawionych profesjonalnej pomocy prawnej i wywołać mylne przekonanie co do konieczności podjęcia czynności niezbędnych do rozpoznania sprawy, a w konsekwencji wpłynęło niekorzystnie na ich sytuację procesową. Podkreślenia wymaga, że w zawiadomieniu skarżących o rozprawie wyznaczonej na dzień 10 czerwca 2005 r. nie zawarto pouczenia o możliwości złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia wyroku oddalającego skargę. Zamiast tego skarżący, którzy nie byli obecni na rozprawie (po zakończeniu której Sąd wydał wyrok oddalający skargę), otrzymali wydane w tym samym dniu, tj. 10 czerwca 2005 r. postanowienie oddalające wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji (nota bene bezprzedmiotowe ze względu na treść przepisu art. 61 § 6 ppsa, w myśl którego tymczasowa ochrona w postaci wstrzymania wykonania aktu lub czynności upada w razie wydania przez sąd orzeczenia kończącego postępowanie w pierwszej instancji) wraz z pouczeniem o prawie złożenia zażalenia, z której to możliwości procesowej skorzystali. W związku z powyższym, należy uznać za zasadny argument zawarty we wniosku o przywrócenie terminu, iż zaistniała sytuacja spowodowała dezorientację w zakresie dalszych czynności procesowych skarżących pozbawionych profesjonalnej pomocy prawnej (którą to pomoc uzyskali dopiero w dniu 12 stycznia 2006 r., w dodatku z nieścisłym rozstrzygnięciem sugerującym, iż prawo pomocy dotyczy jedynie wspomnianego postępowania ubocznego). Także treść zażalenia z dnia 27 czerwca 2005 r. wskazuje, iż zamiarem skarżących było podważenie merytorycznego, niekorzystnego dla nich rozstrzygnięcia Sądu dotyczącego ich sprawy sądowoadministracyjnej, a nie jedynie polemika dotycząca zasadności wstrzymania wykonania decyzji. Jest bowiem rzeczą oczywistą, iż zamiarem U. H. i M. H. było ostateczne rozpoznanie sprawy z ich skargi na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2004 r. w zagwarantowanym stronie postępowaniu dwuinstancyjnym, nie zaś wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, które stało się już zresztą całkowicie bezprzedmiotowe. Podkreślenia również wymaga, że w terminie otwartym do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku skarżący nie posiadali pełnomocnika z urzędu, który mógłby udzielić im niezbędnych wskazówek. Dodatkowo pouczenie Sądu, które otrzymali po rozpoznaniu sprawy na rozprawie w dniu 10 czerwca 2005 r. dotyczyło zażalenia na postanowienie w przedmiocie wstrzymania wykonania decyzji, które skarżący skutecznie złożyli. Dlatego rozpoznając wniosek o przywrócenie terminu, Sąd doszedł do przekonania, iż w niniejszej sprawie uchybienie terminu do złożenia wniosku o sporządzenia uzasadnienia nie było przez skarżących zawinione. Nie wynikało bowiem z lekkomyślności czy niedbalstwa U. H. i M. H., ale było skutkiem niezrealizowania przez Sąd w dostatecznym stopniu nakazu zawartego w art. 6 ppsa, co - w połączeniu z szeregiem rozstrzygnięć wydawanych w przedmiotowej sprawie - w ostatecznym rezultacie osłabiło znacznie ich pozycję procesową ze względu na stwierdzenie prawomocności wyroku Sądu z dnia 10 czerwca 2005 r. i pozbawienie możliwości złożenia skargi kasacyjnej. Powstanie takiej sytuacji wydaje się niemożliwe do pogodzenia z koniecznością realizacji konstytucyjnego prawa strony do właściwego rozpoznania sprawy przez bezstronny i niezawisły sąd, któremu to uprawnieniu służyć ma zarówno instytucja prawa pomocy, jak i właśnie przywrócenia terminu. Rozstrzygając wniosek skarżących, Sąd przychylił się również do argumentacji pełnomocnika skarżących, iż w niniejszej sprawie, pomimo upływu roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest możliwe ze względu na wyjątkowość zaistniałej sytuacji. Zatem należy zgodzić się z twierdzeniem, iż skarżący nie wykazali się żadnym niedbalstwem, lecz wręcz przeciwnie - podejmowali wszelkie kroki, które w ich przekonaniu mogły wzruszyć zaskarżoną do Sądu decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2004 r. Dodatkowo Sąd prowadząc postępowanie nie wyczerpał wszystkich możliwości właściwego ukierunkowania skarżących poprzez udzielanie wskazówek, bez których strona pozbawiona jest w istocie realnego wpływu na oczekiwany przebieg postępowania i realizację jej uprawnień (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 lutego 1999 r. sygn. akt II UKN 20/99, publ. OSNAPiUS 2000, nr 18, poz. 695). Należy także podnieść, że profesjonalny pełnomocnik w postaci radcy prawnego został skarżącym przyznany dopiero po upływie ponad 16 miesięcy od dnia złożenia pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego (vide prezentata Sądu na formularzu "PPF" z dnia 23 sierpnia 2004 r.). W tym stanie rzeczy wniosek pełnomocnika skarżących zawiera podstawy uzasadniające przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu z dnia 10 czerwca 2005 r. i dlatego Sąd na podstawie art. 86 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.